Varsayalım ki, dış dünya var! Mesela bkz., “Kırmızı daire”. (*) Ama bu varsayımı yapabilmek için, önce kendi varlığımızı kanıtlamalıyız. Mesela bkz., “Varoluş”. (**)
Heyhat! Kendi varlığımızı kanıtlama yolunda R. Descartes’in o ünlü deyişinden öte gidebilmiş değiliz (henüz?). Hoş, o deyiş de hayli çelişiktir kendi içinde! Önce var olmuş olmalıyım ki, düşünüp düşünmediğimi kavrayabileyim, düşünüşün ne olduğunu bilebileyim, düşünüyor olduğuma karar verebileyim.
Neyse, kendimizin de var olduğunu varsayabiliriz! Güneş’in, Dünya’nın, Ay’ın ve diğer gezegen ve uyduların da; hülasa, Güneş Sistemi’nin de.
Bildiğimiz kadarıyla J. Kepler de öyle yapmış olmalı ki, Güneş çevresinde dolanan Dünya ve diğer gezegenleri Güneş’e bağlayan hayali çizgilerin eşit zaman sürelerinde eşit alan taradığı yasasını bulmuş. Buna “Kepler’in İkinci Yasası” diyoruz.
Acaba bu buluş keşif midir yoksa icat mı? Evet, Keplerden önce de aynı yasa geçerliydi, sonra da geçerli oldu. Bu durumda “Keşiftir!” diye yanıtlamak gerekir bu paragrafın başındaki soruyu. Dahası, Kepler’in bu yasayı T. Brahe’nin gözlem notları, verisi üstünde yaptığı incelemelerden sonra bulduğuna bakarak da pekiştirilebilir aynı yanıt.
Acaba bilimsel buluşlar tümüyle mi keşiftir?
Hayır!
İcat mı?
Hayır!
İlk “Hayır!”dan başlayalım.
L. E. Boltzmann’ın “Enerji Dağılım Formülü”, bu formül kullanılarak elde edilen M. Planck’ın “Karacisim Enerji Dağılım Formülü” ve yine aynı dağılımın kullanıldığı A. Einstein’ın “Isı Sığası” formülü keşif olamaz. Çünkü, bu formüllerde sonsuz büyüklükte enerji değerleri kullanılmaktadır ve bırakın beş on kilogramlık kütleleri, tüm evrenin enerjisi bile sonsuz olmasa gerektir. Demek ki, bu paragrafta anılan fizik keşif olamaz. Çünkü, evrende sonsuz enerji yok! Demek ki, bu paragrafta anılan formüller keşif değil. İcat mıdır acaba? Bu da değil. Çünkü, en azından, bulunuşlarından sonra değişime uğramadılar, gelişmediler. Bulunuşlarından bu yana, öylece kaskatı kaldılar.
Sözü fazla uzatmayayım: tamı tamına doğru herhangi bir bilimsel yasa bulunabilmiş değil henüz. Daha da vahimi, nasıl bulunulabileceği de bilinmiyor. Yani, bulunabilir olup olmadıkları da müphem!
Hiçbir gezegeni Güneş’e bağlayan sanal çizgi eşit zaman aralıklarında eşit alanlar taramaz; yaklaşık olarak (***) eşit alanlar tarar. Daha yakınımızdan örnekleyelim; hiçbir cisim Galileo Denklemi’ne tam olarak uymaz.
Çünkü, Güneş de gezegenler de yeryüzü cisimleri de nokta değildir ama yaklaşık olarak nokta imiş gibi düşünülebilir! Zira, bilinen yani ilgili makale ve kitaplarda yazılı olan yani kayıt altında olan Fizik sadece ve sadece noktasal yani eni, boyu ve derinliği olmayan cisimleri kapsar. Daha da vahimi, sadece ve sadece ikili etkileşimleri kapsar. Üç cisim (örneğin Güneş, Dünya ve Ay) arasındaki (örneğin kütleçekimsel) etkileşimlere dair analitik, kapalı bir formülden mahrumuz henüz. Bu nedenle, Güneş çevresinde Dünya’nın dolanışı sırasında eliptik yörünge izlediğini söylerken de diğer gezegen ve uyduların olmadığı var sayılır; aynı anda Güneş’in de Dünya’nın da nokta olduğu var sayılır.
Gel de şen kahkaha atma!

Evrende nokta da yoktur. (Olsa bile, nokta saptayacak hiçbir aygıtımız yoktur.) Nokta yaratacak aygıt da yoktur. Bu durumda çizgi nasıl olsun ki? Demek ki, elips de yoktur parabol ve çember de!
Peki! Nokta, çizgi, geometrik şekil dediklerimiz nedir? Hayaldir sadece, ham hayaldir. Başka bir deyimle düşüncedir! Hayalimiz, düşüncemiz dışında hiçbir gerçek yerde nokta da oluşturamayız, çizgi de, çember de, elips de…
Geometri hayal de Aritmetik, Cebir hayal değil midir? Örneğin 1 sayısı, 3 buçuk sayısı, π sayısı, karekök içinde 2 sayısı, küp kök içinde 3 sayısı gerçek midir? Yani, evrenin neresinde vardır?
Şu sayıların değeri bile bilinmiyor: π sayısı, karekök içinde 2 sayısı, küp kök içinde 3 sayısı. Bu değerlerin nasıl bulunacağı da bilinmiyor. Örneğin π sayısını vereceği iddia edilen pek çok algoritma mevcut. Ama bunların herhangi bir adımında elde edilen sayı noktadan sonra kaç basamaklı olacaktır? Sınırlı sayıda mı, sınırsız mı? Komputerle hesaplamaya kalkınca da aynı sorunla karşılaşmamak mümkün değil; bir! İkincisi de, sonsuz tekrar (‘iteration’) içeren bir algoritmayı sonuna dek götürecek kompüter icat olmadı ki. Olsa da kaç yazar? O sayıyı nereye yazarak kayıt altına alacağız da gerektiği zaman yeniden hesaplamaya gerek kalmaksızın kullanabileceğiz?
İşbu keçiboynuzunun nektarı şudur: hemen bir önceki “Aşil ile Kaplumbağa ve Zamanda Yolculuk Bölüm 2 hkk.” başlıklı yazıda (****) tanımlı Bilim de Matematik de yine oradaki anlamıyla uyduruktur. Uydurmak yani hayal kurmak da insanın en gelişkin yeteneği değil midir?
Buyurun size Bilim ile Sanat’ın ortak özelliği!

(*) https://blog.metu.edu.tr/caglart/2025/01/01/kirmizi-daire/
(**) https://blog.metu.edu.tr/caglart/2024/12/05/varolus/
(***) Yaklaşık olarak da ne kadar yaklaşık? 1 de, 10 da, 100 de, … sonsuza yakın sayılardır. Çünkü, en azından, öte yandaki eksili sayılara kıyasla.
(****) https://blog.metu.edu.tr/caglart/2026/02/11/asil-ile-kaplumbaga-ve-zamanda-yolculuk-bolum-2-hkk/

Aşil ile Kaplumbağa ve Zamanda Yolculuk Bölüm 1

adresteki ‘Aşil ile Kaplumbağa ve Zamanda Yolculuk Bölüm 1’ başlıklı yazının devamını unutmadım. Ama hayli uzadı da uzadı. Şimdilerde “Kısaltıp da mı yayımlasam acaba?” diye düşünmekteyim. Şöyle başlıyor:

Amerika karası keşfedilmiştir. Bu keşif tarihinden evvel de o kara parçasının var olduğunu biliyoruz. Ama tulumba icat edilmiş ve geliştirilmiştir. Yeryüzü’nde insanlardan önce yoktu tulumba. Uydurma sözcüğü, İngilizce karşılıklarından biri olan “fitting” olarak değerlendirilmiştir altta. Yani, lego parçalarının ve çark dişlilerinin bir birine, soba borusunun bacaya uydurulması gibi.
Çerçevemizi böylece çizdikten sonra devam edelim:
Çevrenizdeki, özellikle bilimle ilgili ve ilişkili, kişilere sorun lütfen!

1) Makalelerdeki ve kitaplardaki yani bilinen ve kayıt aldındaki Bilim
a) Keşfedildi mi?
b) İcat mı edildi?
c) Uyduruldu mu?

2) Makalelerdeki ve kitaplardaki yani bilinen ve kayıt aldındaki Matematik
d) Keşfedildi mi?
e) İcat mı edildi?
f) Uyduruldu mu?

Grafikler (*) adeta konuşuyor, başka söze gerek bırakmıyor.

Ama şu sorunun yanıtı, okuyucunun incelemesine bırakılıyor. Grafiklerdeki matematik kendiliğinden (rassal) mi oluşmuştur?

(*) 6 Şubat 2026 saat 01:00 kapanış dahil edilmiştir.

https://vk.com/video210082629_456244789

Dikkatli okuyucu üstteki grafiğin eski görünüşünü anımsayacaktır. Bugün görünen o ki, $60k altına yakında inecek.

İlgili diğer yazılar: https://blog.metu.edu.tr/caglart/2026/01/04/btcusd-2026_ocak/

BTCUSD hakkında 2 soru

Hemen bir önceki ‘POP QUiZ -27- XAUUSD/COPPER grafiği ne söyler?’ başlıklı yazıyadaki (*) XAUUSD/COPPER grafiğinin bugünkü güncel hali alttadır.
(*) https://blog.metu.edu.tr/caglart/2026/02/02/pop-quiz-27-xauusd-copper-grafigi-ne-soyler-2/

ÖN NOT: DRAFT’ta kalıp, yayımlanmamış. Az önce fark ettim.

Tedbirli olmayı söyler!
Ama asıl soru en altta ve ilişkili ipucu veya cevabı henüz yok!
VARSAYIM: Altın fiyatlarındaki yükseklik tedirginlik Bakır fiyatlarındaki yükseklik ise, rahatlık ve ekonomik gelişme işareti sayılır. Hâl bu ise, bu ikisinin oranı ne işaret eder acep?
GÖZLEM: Alttaki grafikte görülebilir ki, XAUUSD/COPPER (boyutsuz, birimsiz) oranı 2008’de (*) ve 2019 Krona19 krizlerini gayet açıklıkla işaret etmiş!
SORU: Bugünlerde nasıl bir krizin içindeyiz?

(*) https://www.google.com/search?q=2008+krizi&rlz=1C1YTUH_trTR1162TR1162&oq=2008+krizi&gs_lcrp=EgZjaHJvbWUyCQgAEEUYORiABDIHCAEQABiABDIHCAIQABiABDIHCAMQABiABDIHCAQQABiABDIHCAUQABiABDIHCAYQABiABDIHCAcQABiABDIHCAgQABiABDIHCAkQABiABNIBCDE4MjJqMGo3qAIAsAIA&sourceid=chrome&ie=UTF-8

Bir önceki İnce işler 2 başlıklı yazıda (*) MSFT payları üstünde yapılmış olabilecek ama hayali bir manüplasyon süreci değerlendirilmişti. Bu yazıda ise, aynı paylar üstünde, ilk halka arzdan (IPO) bu yana, 2048 işlem günü süresince yapılmış olsaydı diye değerlendireceğimiz çeşitli algobot uygulamalarını irdeleyeceğiz.
Veri serisi (‘time series’) GCM’den indirilmiştir. Makas (‘spread’) oranı 0,004595 ve elde tutuş faiz oranları da (‘swap’) ALış ve SATış için lot başına -15USD ve -14USD olarak sabit tutulmuştur. Kaldıraç oranı da 10 ve sabittir. Grafiklerde pay fiyatları (USD biriminde) kırmızı çizgi olarak sağdaki düz (‘linear’) eksende, kuvantum dalgalarının sinus_tipi ve kosinüs_tipi bot sonuçları da ilk işlem sermayesinin katları olarak soldaki logaritmik eksende gösterilmiştir.
Bu koşullar altındaki sonuç, hemen alttaki grafikte sergilendiği gibi gayet vahimdir. Botlar ortalama olarak işlem günlerinin %29’unda zarar etmiş, %37,5’inde işlem veya kazanç ve zarar yapmamış, %33,5’unda ise, kazanç sağlamıştır. Ama, buradaki başarısızlığın yegâne nedeni botların yeteneksizliği değil yüksek masraf oranlarıdır.

Örneğin sadece makas oranı değişmiş ve yukarıda verilenin yarısı kadar olsaydı, botlar ortalama olarak işlem günlerinin %25,5’unda zarar etmiş, %37,5’inde işlem veya kazanç ve zarar yapmamış, %37’sinde ise, kazanç sağlamış ve getirileri hemen alttaki gibi olacaktı.

Sadece makas oranı değişmiş ve en üstte verilenin üçte biri kadar olsaydı, botlar ortalama olarak işlem günlerinin %24,5’unda zarar etmiş, %38’sinde ise, kazanç sağlamış ve getirileri hemen alttaki gibi olacaktı.

Kolayca görülebilir ki, sadece makas oranı sıfırlansaydı botların tüm yeteneği ap açık ortaya çıkacaktı; getirileri yaklaşık 10^13 kat, zarar ettikleri gün ortalaması %21,5 ve kazanç sağladıkları gün ortalaması da %41 kadar olacaktı.

Bu yazıyı PDF halinde arşivlemek isteyen okuyucu hemen alttaki M harfini tıklayarak indirebilir.

PDF için : M

Diyelim ki, elimde yüklü miktarda (montanlı) Microsoft_MSFT (NYSE NASDAQ) hissesi vardı ve yine diyelim ki, geçen Temmuz ortalarında (15.07.2025) bu şirketin finans ve bilgi işlem bölümlerinde çalışan ahbaplarımdan, şirkette işlerin pek de iyi gitmediği haberini aldım. (*) Haliyle hayli tedirgin oldum ve ‘SATsam mı acep? Ne zaman, ne miktarda, kaç paradan SATsam?’ diye gece düşlerim içinde sayıklar oldum.
Bu haber bana gelene dek, kim bilir kimlerin kulağından girip ağzından çıkmıştır, bilinemez. Acele mi etmeliydim, yoksa önce onların SATışlarını mı gözleseydim?
Soru soruyu doğurdu; her saniyede beş on batın, her batında beş on yeni soru.
Hoş, elimdeki hisseler fiyat belirleyecek, grafik şekillendirecek kadar çok olaydı kendimi daha rahat hissederdim. Ama, o devasa şirketin ne kadar hissesine sahip olabilirdim ki? Yine de, hissedaşlarımla orada burada buluşup sohbet ederken hem ağızlarını bir arayayım hem de asıl meramımı bir fıştıklayayım diye düşünmeye başladım. Gördüm ki, bir kısmı benim gibi tedirgindi, karamsardı.
Bu aradaTemmuz sonu yaklaştı ve ben o hiç sevmediğim deyimle ‘aksiyon almaya’ karar verdim. (**) Biraz masraflı oldu ama değdi doğrusu; MSFT pay fiyatlarını ALış kademelerini şişire şişire yukarı çektim. Çektik daha doğrusu; bir kaç aracı kurum işbirliği ve operasyon müdürleri veya şeflerinin el çabukluğuyla.
Devamında yani Ağustos başında hem benim hem de başka oyuncuların SATışlarıyla hisse fiyatları hayli geriledi.
Ağustos ortasına doğru SATışları kestik. SATışlar bitti diye düşünen (=sanan) (***) bir kısım oyuncu ALış yaptı (****) ve hisse fiyatları dalgalanarak yükseldi.
Ekim sonuna doğru, önceki zirve yani bizim kademeli ALışlar girip yükselttiğimiz fiyatlar görüldü. Böylelikle son viraja girmiş olduk. Elimde ne var ne yok, fiyat gözetmeksizin, tahta dengesini umursamaksızın yazmadan yani aktif olarak piyasa fiyatından SATmaya başladım. Bunları yani beni gören bazı oyuncular da hisse grafiğinde ÇİFT TEPE oluşacağı endişesiyle SATışa geçti.
Sonuç gayet başarılı oldu; güzel randıman aldık. SATan kazandı! Alan ne zaman kazanır? Bilmem.
İleride ne yapacağımı henüz planlamadım. Biraz çevre araştırması yapsam iyi olacak. Bakayım, diğer oyuncular ne vaziyette. Ama şu kadarını şimdiden söylemekte sakınca yok; Alttaki grafikte (#) okla işaretli fiyatlardan, koşullar da elverirse, kademeli ALış yapabilirim. Hissedaşların bazıları da böyle düşünüyordur sanırım.
O zamana dek biraz gezip tozayım da, normalleşmeye çalışayım bari. Sürekli, hesap kitap, tedirginlik, gerilim, kâbus, karabasan çekilmez ki.

(*) İçerden haberli (‘Insider Trading’) işlem yapmak borsalarda elbette suçtur. Gelgelelim, adalet tanrıçası Themis’in (*i) de gözleri bağlıdır. Görmez! Ancak kulağına fısıldandığında kılıcını indirir de, artık parmak mı keser kelle mi, burası hayli belirsizidir.
(*i) Çoğu adaletle ilgili bina kapı önlerinde Themis’in heykeli, tam da Müslüman mahallesinde salyangoz misali yer alır da, memleketteki put arayıcı, heykel yıkıcıların gözüne çarpmaz, her nedense.
(**) Sahi, bazıları da aynı durumda ‘karar aldım’ der. Hangisi doğru acep? Karar alır mıyız yoksa karar verir miyiz herhangi bir konuda?
(***) Sıkça işitmekteyim; ‘sanıyorum’ yerine ‘(diye) düşünüyorum’ deyişi hayli yaygın. Bir de, ‘dedi’ demek yerine ‘ifadesini kullandı’ yaygınlaştı. Niçin acep?
(****) Bir de şu; ‘ALdı’ yerine ‘ALış yaptı, ‘ÇIK’ yerine ‘ÇIKIŞ YAP’.
(#) Grafiklere 30.01.1926 kapanış dahildir.

Diyelim ki, bir finans aracının fiyatı her gün %3 yükseliyor ve bu yükseliş 100 gün sürüyor. Demek ki, işin başında ALıp tutanın elindekinin fiyatı %300 yani 3 kat artıyor. İşin sonundaki SATış da %200 yani 2 kat kazanç bırakıyor.
Güzel!
Ama, gün içi de ALım SATım becer(il(ebil))miş olsaydı ve her çıtır sadece %0,5 fazladan (yani günlük yükselişe ek olarak) kazanç sağlamış olsaydı 100 günlük sergüzeşt sonunda kapital tam, taam, taaam… Yok yok ben söylemeyeyim de okuyucu şu formülden hesaplayıversin (1+0,035)^100 yani yüz kez (1+0,035)’un kendisiyle çarpımı olacaktı, masraf hariç.