Tarih 28 Nisan 2025. Tica’da sıradan dalışlardan birini yapacağımızı düşünüyorduk. Takvimde işaretli, planı yapılmış, defalarca benzerini yaşadığımız günlerden biriydi. Bunun Tica’yı o haliyle son görüşümüz olduğunu ancak sonradan anlayacaktık.

Artık tanıdık gelen bir heyecanla uyanıyorum: dalış günü heyecanı.

Saat 5 gibi laboratuvara girip Mustafa Hoca ile elektrokimyasal analiz cihazımızı (e-chem) hazırlıyor ve Alvin ekibine teslim ediyoruz. Onlar da cihazı Alvin’in sepetine uygun bir şekilde sabitliyor. Bu cihaza dalışta ihtiyacımız olacak; özellikle Riftia tüp solucanları ve Bathymodiolus midyeleri arasında ölçümler yaparak sudaki sülfür bileşiklerinin dağılımını görmek istiyoruz. O an için hedeflerimizden biri bu: canlılarla çevrili bir hidrotermal alanın kimyasını anlamak.

Dalış planını gözden geçiriyorum. Bugün pilot ve benim dışımda, üçüncü kontenjanımız bir pilot adayının eğitimi için ayrılmış durumda. Gelenek olarak her beş dalışta bir, eğitim amacıyla pilot adaylarından biri dalışa katılıyor; dolayısıyla bu tür dalışlarda bilim ekibi yalnızca bir kişiden oluşuyor. Bilimsel görevlerin yerine getirilmesinden sorumlu kişi olarak, aşağıda yapacaklarımızı adım adım gözden geçiriyorum. Not tutma ve kamera kontrolü gibi konularda yardım alamayacak olmamın bilinci, beni biraz daha kontrollü ve temkinli (ve hafif gergin) olmaya itiyor. Bugün yapılacak her ölçüm, her örnek tamamen benim takibimde olacak.

Görevlerimiz arasında Tica bölgesinde nispeten düşük sıcaklıklı (30–50 °C) bacalardan su örnekleri toplamak, e-chem ile farklı habitatlarda yerinde kimyasal ölçümler yapmak ve biyolojik örnekler almak var. O an için bunlar, defalarca yaptığımız işlerin bir devamı gibi duruyor.

Sabah saat 10 gibi dalışa başlıyoruz. Pilotumuz Rick, yerini pilot adayı Molly’e bırakıyor. Molly, kağıt üzerinde defalarca çalıştığı Alvin’i dalışa hazırlama, gemideki ekiple haberleşme ve alçalma protokollerini bir bir yerine getirirken Rick onu izliyor; gerekli yerlerde yönlendirmeler yapıyor, bilgi veriyor. Bu, Molly’nin ilk gerçek dalışı. Şimdiye kadar öğrendiklerini uygulamak için önemli bir fırsat ve heyecanlı olmasına rağmen bu fırsatı çok iyi değerlendiriyor. Rick’ten gelen her bilgiyi adeta emiyor.

Bizi güvenli bir şekilde deniz tabanına indiriyor. Dipte Alvin’in yüzerliğini dengeledikten sonra Tica’ya doğru yöneliyoruz. Tica, karmaşık yapısı ve ciddi kot farklılıkları nedeniyle zorlu bir alan. Bu yüzden burada kumandayı tecrübeli pilotumuz Rick devralıyor. O an bunun sadece teknik bir tercih olduğunu düşünüyoruz.

Burası biyolojik çeşitliliği ve canlı yoğunluğu ile biliniyor. Geniş bir alan tüplü kurtlar ve midyelerle kaplı; etraflarında da bu habitatlarda beslenebilen çeşitli derin deniz canlıları var. Yengeçler, karidesler, yılan balıkları, anemonlar bunlardan sadece birkaçı. Her şey hareketli, üretken ve yerleşik görünüyor. Hiçbirimizin farkında olmadığı şey ise, Tica’yı bu hayat dolu haliyle son kez görüyor olduğumuz gerçeği.

Yaklaşık 24 saat sonra, aşağıda kaynamaya başlayan magma tabakası bir patlama ile yüzeye çıkacak ve bu alanın tamamı bazaltla kaplanacaktı. Ne tüplü kurtlardan ne de midyelerden geriye bir şey kalacaktı. Tabii biz bunu bilmiyorduk.

Tica’da her yerde sıcak su çıkışları var. Suyun bulanık görünümünden bunu anlamak mümkün, ancak tek tek kaynakları bulmak her zaman kolay değil. Üstelik yalnızca bu görüntüye bakarak çıkış sularının sıcaklığını tahmin etmek imkansız. Acemi bir pilot için burayı zorlaştıran etkenlerden biri de bu; sıcak su çıkışlarının yanı sıra, her yerden aniden yükselen yapılar da sürekli dikkat gerektiriyor. Rick bu yüzden ikimizden de yardım alıyor. Kendi pencerelerimizden dışarıyı gözlemleyip ona sürekli bilgi veriyoruz.

İlk işimiz, uygun sıcaklıkta (40–50 °C) bir kaynak bulup su örneği toplamak. Umut verici görünen çıkışları tespit ediyor, sıcaklık sensörümüz ile kaynakları tek tek ölçüyoruz. Çoğu zaman yanıldığımızı görüyoruz: güçlü ve sıcak görünen çıkışlardan gelen sular 8–10 °C çıkabiliyor. Yani ortada bir hidrotermal kaynak var, ama bizim aradığımız aralığın altında. Sabırla aramaya devam ediyoruz.

En sonunda aradığımız sıcaklıkları, alandaki ana yapı kabul edilen, her yanı tüp solucanlarıyla kaplı ve aktivitesini büyük ölçüde yitirmiş dev bacanın tepesine yakın bir noktada buluyoruz. Rick burada Alvin’i suda asılı kalacak şekilde uygun pozisyona sabitliyor ve robotik kol ile su örnekleyicilere uzanıyor. İki örnekleyiciyi doldurduktan sonra, kalan ikisini doldurmak için yeni bir kaynak arayışına giriyoruz. O an bunun, belki de bu bacadan alınacak son örnekler olduğunu bilmiyoruz.

İkinci kaynağı bu kez tabanda buluyoruz. Tabanı gözlemlediğimde, midye ve tüplü kurtlardan fırsat kalan alanlarda ot benzeri yapıların her yeri sardığını fark ediyorum. Türünden emin olamadığımız için, dalışın sonlarına doğru küçük bir kümeyi örnek olarak Alvin’in sepetine koymayı planlıyorum. Tabandaki sıcak su kaynağından kalan iki örnekleyicimizi de doldurduktan sonra, elektrokimyasal ölçümler yapmak üzere cihazımızı sepetteki yerinden çıkarıyoruz.

Riftia solucanları ve Bathymodiolus midyeleri, vücutlarında barındırdıkları bakteriler sayesinde hidrotermal ventlerde yaşayabiliyor. Bu bakteriler, bacalardan çıkan sülfür gibi kimyasalları enerjiye dönüştürür; karşılığında ev sahibi canlılar onlara güvenli bir yaşam alanı ve gerekli bileşenleri sağlar. Biz de özellikle sülfür bileşiklerinin sudaki konsantrasyonlarını ölçmekle ilgilendiğimiz için, bu canlıların yoğun olduğu bölgelerde yerinde ölçümler yapıyoruz. Sonuçları ancak dalış bitiminde, cihazın verilerini bilgisayar ortamına aktardıktan sonra görebileceğiz.

İşlerimizi bitirdiğimizde dönüş vakti de yaklaşmış oluyor. Unutmadan Rick’ten, her yerde gördüğüm bitki örtüsü benzeri canlılardan bir küme alıp sepete koymasını rica ediyorum. Sonradan laboratuvarda incelediğimde, bunların sülükayaklılar grubundan koloni oluşturan bir tür olduğunu anlıyorum (İngilizce “stalked barnacle”). Şimdi dönüp bakınca, iyi ki örnek almışız diyorum; büyük ihtimalle onların da üzeri kısa süre sonra bazaltla kaplandı.

Böylece, son görüşümüz olduğunu bilmeden Tica’ya veda ediyoruz. Dönüş yolunda Rick ve Molly eğitimlerine devam ederken, ben de dalış raporumuzun kısa bir özetini yazmaya başlıyorum. Ardından gemi ekibini arayıp, hazırlıklara başlayabilmeleri için neler örneklediğimizi “yukarıya” bildiriyorum.

Uzun bir yolculuk olduğu için, görevi tamamlamış olmanın verdiği rahatlamayla müzik eşliğinde sohbet ediyoruz. Ben de bu sırada Alvin’le ilgili merak ettiğim birkaç soruyu sorma fırsatı buluyorum. Molly’nin keyfi yerinde; harika bir iş çıkardı. İlk dalışını, uzaylı gibi görünen dev tüp solucanları ve envai çeşit canlı barındıran Tica’ya yaptığı için şanslı. Biz ise, o halini son gören insanlar olarak, bunun ne anlama geldiğini ancak sonradan anlayacak kadar şanslıydık.

Suna Tüzün