Araştırma gemisinde bilim, anlık ilhamla değil; düzen, iş bölümü ve tekrar eden kontrol listeleriyle yürüyor.

Merhaba, ben Yağız. Bu yazıda Atlantis’te günlerin nasıl geçtiğini anlatmak istiyorum. Dalışlar elbette en önemli operasyon ama gemideki düzeni görünce şunu fark ettim: o dalışları ve araştırmayı mümkün kılan şey sistematik çalışma ve günlük rutinler.

Atlantis’e çıktıktan sonra baş araştırmacılar (PI’lar) kısa bir toplantı yapıp tüm bilim ekibini; uzmanlık alanına ve pratik becerilerine göre takımlara ayırdılar. Bu noktada küçük bir gerçeği not düşeyim: Araştırma gemisinde iş hiç bitmez. Gece-gündüz fark etmeksizin araştırma devam eder. Bir şey biter, diğeri başlar; bazen de aynı anda başlar. O yüzden iş bölümü şart.

Benim ana görevim, Alvin’in hidrotermal bacalardan örnek alırken kullandığı major sampler denen titanyum örnekleyicilerin bir sonraki dalışa hazırlanması. Bu iş için gereken en kritik yetenek, çok da narin olmayan bir burun: çünkü derin deniz canlılarının kemosentezde kullandığı hidrojen sülfür gerçekten kötü kokuyor. Çürük yumurta benzetmesi kibar kalabilir. Bir de tornavida tutabilmek gerekiyor; çünkü temizleyebilmek için en ufak parçasına kadar söküp takmak gerekiyor. Örnekleyici hem mekanik olarak dayanıklı olmalı hem de kimyasal kalıntı taşımamalı.

Major dediğimiz aparatlar aslında bir şırıngaya çok benziyor; titanyumdan yapılmış olmaları ve hacimlerinin 750 mL olmasıyla ayrılıyorlar. Ana parçaları fotoğraflarda görebileceğiniz gibi şöyle sayabiliriz: baca çıkışlarından hassas örnekleme yapabilmek için bir boru (nozzle), örneğin doldurulacağı örnek haznesi (main cylinder), örnekleme işlemini başlatan ateşleme mekanizması (valve cylinder) ve örnek çekme işlemini yapan pistonu hareketlendiren büyük yay (large spring) ve Alvin’in robot koluna uygun tutacak (T-handle). Her major çift olarak hazırlanıyor. Her çift bir termometre ve bir T-handle paylaşır. Böylece aldığımız örnekler her seferinde iki kopya olmuş oluyor. Alvin’in sepetine 6 çift major sığıyor. Yani dalış ve örneklemelerde her şey yolunda giderse toplamda 9 litre kadar örnek alabiliyoruz.

Majorları dalışa hazırlamak için önce en son vidasına kadar söküyoruz. Sonra her parçayı hassas bir şekilde %10’luk hidroklorik asit ve saf su ile temizliyoruz. Örnek haznesinin temizliği tamamlanır tamamlanmaz, kontaminasyondan kaçınmak için birleştirme tezgahına getirilip hemen kapatılıyor (sealed!). Temizlenen diğer parçaları da takarak temizlik aşamasını tamamlıyoruz. Bu şekilde hazırlanan 6 çift major şafak vaktini bekliyor.

Dalış öncesi majorların son hazırlığı ise ateşlenmek üzere kurulması (cocking). Sabah 8’deki dalıştan önce sabaha karşı uyanıp majorları kurmak üzere laboratuvara gidiyorum. Çünkü mühendis ekibinin Alvin’i hazırlaması için majorların en geç 6’da teslim edilmiş olması gerekiyor. Bu kurma işlemi büyük yayı sıkıştırmak ve ateşleyici piston ile kilitlemek aşamalarından oluşuyor. Çok uzun bir vida yardımı ile bu güçlü yayı ittirerek sıkıştırıyoruz. En son Alvin ekibine temizlenmiş ve kurulmuş majorları teslim edip dalış saatini beklemeye başlıyorum.

Ama gemide iş hiç bitmez derken, görevim bununla sınırlı değil tabii. ODTÜ ekibi olarak, Alvin’den gelen örneklerin kimyasal içeriklerinin daha alınır alınmaz ölçülmesinden de sorumluyuz. Benim payıma da yine az önce bahsettiğim hidrojen sülfür düştü. Çürük yumurta kokusundan kaçış yok. 🙂

Ölçümde kullandığım yöntem “spektrofotometri” — kulağa havalı geliyor ama aslında çok temel bir prensibe dayanıyor. Hedef bileşikle seçici şekilde reaksiyona girip renk oluşturan bir reaktif kullanılıyor; cihaz da bu rengin yoğunluğunu ölçerek sana konsantrasyon hakkında bilgi veriyor. Hatta bazı kurulumlarda cihaz neredeyse bilgisayara bağlanan bir cep telefonu kadar küçük olabiliyor. Basit, evet; ama denizde, zaman baskısı altında, hızlı ve güvenilir bir yöntem.

Alvin okyanusun tabanında bizim için örnek toplarken (eğer o gün ben içinde değilsem) önceki günün örneklerini renklendirip ölçüyorum. O gün gelecek örnekler için de hazırlık yapıyorum. Hidrojen sülfür, alınan örneklerin içinde çözünmüş bir gaz. Gazlı içeceklerdeki gaz gibi sıvı içinde çözünmüş halde bulunuyor. Ama çok uçucu bir gaz olduğu için çok hızlı bir şekilde bir bileşik halinde çöktürülmesi gerekiyor. Bunun için de örnekleme yapılacak tüplere dalış kodu ve örnekleme bölgesinin adı yazıldıktan sonra çinko asetat ve sodyum hidroksit ekliyoruz. Bu sayede hidrojen sülfürü yakalıyor ve ertesi gün ölçmek üzere çöktürüyoruz.

Alvin’in dalışı bitip yükselmeye başladığında dalış ekibinden bilimsel rapor gönderiliyor. Raporda hangi majorun en güvenilir örneklemeyi yaptığı, hangisinin çalışmadığı, hangisinin kaç derece sıcaklıktan örnek alındığı gibi detaylar yer alıyor. Seferin başında ateşlenemeyen major sayısı 1-2 tane olurken sefer ilerledikçe ve majorlar elimizden geçip biraz “şefkat” görünce hepsi tıkır tıkır çalışmaya başladı. Alvin güverteye gelip hangara alındığında artık örnekler alınabilir oluyor. Majorları alıp örnekleri laboratuvara getiriyorum. Örnekler, her gruptan örnek almakla görevli kişilere veriliyor. En sonunda elimizde 6 tane çok kötü kokan major kalıyor ve rutinim baştan başlıyor.

Kısacası, günüm bazen titanyum parçalar söküp takarak, bazen de küçük bir cihazla renk ölçerek geçiyor. Dışarıdan bakınca “aynı işin tekrarı” gibi görünebilir; ama her dalış farklı, her örnek farklı, her günün sürprizi ayrı! Okyanus tabanında gerçekleşen volkanik patlama yazısına da bir bakın derim.

Şimdilik benden bu kadar. Bir sonraki yazıda, Alvin’in dalıştan dönmesini beklerken yaptığım bir başka rutin hazırlık olan nanopartikül örneklemelerinden ve bu partiküllerin dünya dışı yaşam arayışında bize nasıl yol gösterebileceğinden bahsedeceğim.

“Majors are cleaned, sealed, cocked, and delivered… Safely.”

Yağız