İçerik: Çalışan demir ışıldarsa, çalışıp ışıldayanlar demir midir?
Hani derler ya, ‘Neye benziyorsa ona yarar.’ Bu nedenle olsa gerek, özellikle çok katılımlı sınavlar, örneğin KPSS öncesi çerezcilerde ve marketlerde ceviz fiyatları artar yahut hiç ceviz kalmaz. İlm_i Tıbb’ın (Tababet) (*) en eski ilkelerinden biri olan bu benzerlik-yararlılık bağıntısının ne miktarda ceviz tüketildikten sonra idrak edildiği ise, bu satırların yazanı için tam bir muammadır. Öyle de kalacak tahminen.
Toprakdaşımız Miletli Tales’in ‘her şeyin sudan türediği’ni günümüzden 2600 yıl kadar evvel savladığı bilinir. (**) Aynı savın, çok eski yıllarda Mezopotamya, Mısır, Yunanistan, Anadolu dörtgeninde gayet yaygın olduğu da bilinmektedir. Onca nehir ve deniz suyunun bolluğunda başka türlü düşünmek mümkün değildi belki de. Lâkin, suyu da suyun türetmiş olması gerekir ki, bu konuda Tales’in herhangi bir fikir ileri sürdüğüne dair bilgiye, bu satırların yazanı henüz rastlayabilmiş değildir.
Tamam, Immanuel Kant ‘Salt Usun Eleştirisi’, ‘Saf Aklın Eleştirisi’, ‘Arı Usun Eleştirisi’ gibi adlarla güzel Türkçemize çevrilen kitabını yazalı beri yaklaşık 250 yıl geçti. (***) Ama görünen o ki, insanlığın en eski mental hastalıklarından biri olan sadece akıl yürüterek gerçekliğe ulaşılabileceğini sanmak hastalığı, en parlak örneklerinden olan Zeno paradokslarından bu yana pek de zayıflamış gibi görünmüyor.
Günümüze gelmezden önce, Pan Gu’dan söz etmek isterim.
Xu Zheng adlı bir Çinli’ye kulak verilecek olursa “Çin mitolojisindeki hakim yaratılış efsanelerine göre evrenin yaratıcısı, ilk varlıktır Pan Gu. Taocu gelenek kökenli olan Pan Gu genellikle kaba tüylere sahip, sakallı bir biçimde betimlenir. Sıklıkla betimlemelerde bir çekice sahiptir.” (****)
Baskın Çin mitolojisne göre “Şekilsiz olan kaos zaman içinde bir kozmik yumurta oluşturacak şekle gelir. Daha sonra bu kozmik yumurtanın içinde Pan Gu büyümeye başlar ve iyice büyüdüğünde parçalayarak yumurtadan çıkar.”
Çin’den Himalayalar’a dek uzanan bu denizlerden uzak ve gepegeniş kurak bölgede gayet yaygındır her şeyin çıktığı ilk yumurta fikri. Kuşların tamamı, balıkların, amfibilerin (#), sürüngenlerin ve böceklerin büyük çoğunluğunun üreme kapsülü olan yumurtaya evcilleştirilmiş bir kuş türü olan tavuk ve diğer kuşların altında sıkça rastlanır oluşudur belki Pan Gu’nun da kaba tüylere ve sakala sahip oluşunun sebebi. Belki de bilgelik-yaşlılık ve yaşlılık-sakal bağıntılarıdır Pan Gu’nun sakallı oluşunun nedeni, tıpkı Zeus’un (##) da sakallı tasvir edilişindeki gibi.
Ayrıca, Zeus’un elinde tuttuğu yıldırım veya şimşek gibi Pan Gu’nun çekicinin oluşu dikkate şayandır.
Bütün bunlar tümüyle rastlantı olabileceği gibi uzakta da olsa benzeş insanların benzeş hayallerinden ibaret de olabilir. İyi ama, “—İlk öğe konusunda ayrı düşmüşler. Bir taraf su derken diğer taraf yumurta demiş.” diyen de çıkabilir. Olabilir, o kadarcık kusur kadı kızında da bulunabilir. Her şeyin bir ilk öğesi olabileceğini hepsinin de düşünmüş olması yeterince ilgi çekici değil midir?
Ama bu kadar! Yani daha fazla ileri gitmeyelim. Zira, “Teşbihte (benzetmede) hata olmaz!” yani, hata olmamalıdır, yapılmamalıdır.
Gelgelelim, pek çok insan bu konuda yani benzerliklerden hikmet çıkartma konusunda hayli pervasızdır. Örneğin Celâl Şengör hoca, Tarih’e ilişkin konuşurken aynı kısa vidyoda ardı ardına hem “—çok büyük bir ihtimalle” de hem “—şüphe yok” da diyebilmektedir. (###) İlber Ortaylı’nın hele hele Murat Bardakçı’nın konuşmalarında ve yazılarında benzer kesinlik ve keskinlikler gani ganidir.
Okumakta olduğunuz yazı dizimizde, geçenlerde de söz etti idik; Hangi olay_LAR_ın hangi olayın sebebi olduğunu henüz bilemiyoruz. Fizik’te de bilemiyoruz, Tarih’te de. Analım, Fizik’te hiçbir ölçüm sonucundan emin olamayız. Yani, şüphesiz ölçüm yoktur.
Bu son saptamamıza katılmıyor musunuz? Lütfen buyurun öyle ise, doğumunuzun sebebini söyleyin (kendi kendinize). Anneniz ile babanızın evlenmiş olması mı? Bu evliliğin tarihi ile doğum tarihinizin arasındaki süre ne kadar? Hem, o şahısların biyolojik anneniz ve biyolojik babanız olduğundan %100 emin misiniz? Nasıl emin olabiliyorsunuz? Mahkemede bile genetik uyuşkunluk %99,99 mertebesinde aranıyor ilişkili bir yargı sonucu için. %99,99 uyuşkunluk ise, mutlak kuşkusuzluk anlamına gelir mi?
Sanırım, pek çok insan, o son soruyu “—Evet!” diye yanıtlar. Yoksa, alttaki gibi bir kitap kapağı yapılamamış olabilirdi!
Her şeyin kökeni su veya yumurta değilse, nedir? Ne olabilir? Her şeyin ortak bir kökeni var mıdır, olabilir mi? Her şeyi, yani her şeyin ne_LER olabileceğini bilebilir miyiz? Ama şurası şüphesiz ki, Stephen Hawking’a bakılacak olursa her şeyin değilse bile neredeyse (‘almost’) her şeyin kökeni olabilir. Peki ama ne kadar neredeyse? %99,99 mu, daha mı az, daha mı çok?
Fark etmez elbette. İşbu yazıların dikkatli okuyucuları anımsayacaktır; her sayı her sayıya yakındır!
(*) https://www.facebook.com/dryerebakan/videos/hangi-besin-hangi-organa-benziyor-ve-benzedi%C4%9Fi-organlar-i%C3%A7in-ger%C3%A7ektende-faydal%C4%B1/236370088697737/
(**) https://tr.wikipedia.org/wiki/Thales#Su,_her_%C5%9Feyin_sebebidir
(***) https://tr.wikipedia.org/wiki/Saf_Akl%C4%B1n_Ele%C5%9Ftirisi#cite_note-Birdarticle-1
(****) https://tr.wikipedia.org/wiki/Pan_Gu
(#) https://www.istockphoto.com/tr/foto%C4%9Fraflar/amfibiler
(##) https://www.google.com/search?sca_esv=0fc7dd398656b67a&sxsrf=AHTn8zp9HrCrnw9lc6gbKgzxuY6HrMBb5w:1739360446650&q=zeus&udm=2&fbs=ABzOT_AeWVZgM1ygG9loIv1sab0j2HB687sEni7_6XgT5zHBctPQQWJnv2cP3Dmrkn2lJOjZ8C9YF6EQttNo4MkoGaC4jvjeOwMEmqKOn-_srpZTSsXx4-lEgwJSek8x0sPCAfhvz6hYxof-F-8lZP8vR1qvtgMIL-G_VOcyXjLDBx94a683gqugbCB1uVWX3o1DAh72ADPACl9R2ScODVI6NJWWmEoDIQ&sa=X&ved=2ahUKEwjr4rvMhr6LAxWXS_EDHWxeO-YQtKgLegQIHBAB&biw=1920&bih=914&dpr=1
(###) https://www.youtube.com/shorts/RJ0cj7XxTk4