{"id":37,"date":"2015-02-05T22:07:54","date_gmt":"2015-02-05T22:07:54","guid":{"rendered":"http:\/\/blog.metu.edu.tr\/kursat\/?p=37"},"modified":"2015-02-05T22:07:54","modified_gmt":"2015-02-05T22:07:54","slug":"turkiyede-internet-dunu-bugunu-yarini-1996-bolum-5","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/kursat\/2015\/02\/05\/turkiyede-internet-dunu-bugunu-yarini-1996-bolum-5\/","title":{"rendered":"T\u00fcrkiye\u2019de Internet: D\u00fcn\u00fc, Bug\u00fcn\u00fc, Yar\u0131n\u0131 \u2013 1996 (B\u00f6l\u00fcm-5)"},"content":{"rendered":"

\u00a0 T\u00fcrkiye\u2019de Internet\u2019in Geli\u015fim S\u00fcreci – 1993 sonras\u0131<\/h1>\n

Internet ve T\u00fcrkiye\u2019de kullan\u0131ma sunulu\u015f bi\u00e7imi 1995 ve 96 y\u0131llar\u0131nda \u00f6zellikle bili\u015fim kamuoyu g\u00fcndeminde a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak yer alm\u0131\u015ft\u0131r. Konu \u00fczerindeki tart\u0131\u015fmalar\u0131n halen \u00e7e\u015fitli boyutlarda yo\u011fun olarak s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc g\u00f6zlemlenmektedir. Nedir konuyu bu denli \u00f6nemli k\u0131lan? \u00d6ncelikle, Internet ve sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 olanaklar \u00e7a\u011fda\u015f ya\u015fam\u0131n par\u00e7as\u0131 haline gelmektedirler; \u00f6yleki, bu teknolojiler neredeyse bir telefon gibi insanlar\u0131n g\u00fcnl\u00fck ya\u015famlar\u0131n\u0131n ayr\u0131lmaz par\u00e7as\u0131 olmak yolunda b\u00fcy\u00fck bir h\u0131zla geli\u015fmektedir. D\u00fcnya \u00fclkelerinin g\u00fcndemine girmi\u015f olan bu \u00f6nlenemez geli\u015fmeden T\u00fcrkiye\u2019nin etkilenmemesi olanakl\u0131 de\u011fildir. Konuyu \u00f6nemli k\u0131lan bir di\u011fer neden ise, konunun yak\u0131n ge\u00e7mi\u015fte T\u00fcrkiye\u2019de g\u00f6sterdi\u011fi geli\u015fme bi\u00e7imi ve \u00fclkemizde \u00e7e\u015fitli kesimlerdeki yayg\u0131n ticaret anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n \u00f6zg\u00fcn yap\u0131s\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Internet\u2019in ne denli \u00f6nemli oldu\u011fu, insan\u0131n \u00f6zellikle g\u00fcnl\u00fck ya\u015fam\u0131n\u0131 nas\u0131l etkiledi\u011fi gibi konulara\u00a0 daha \u00f6nce de\u011finilmi\u015fti. \u00d6zellikle 1996 y\u0131l\u0131n\u0131n son aylar\u0131nda g\u00fcnl\u00fck bas\u0131n dahil \u00e7e\u015fitli yay\u0131n organlar\u0131 Internet teknolojilerini yo\u011fun bir bi\u00e7imde tan\u0131tmaktad\u0131rlar. Burada vurgulanmas\u0131 gereken en \u00f6nemli konu, Internet tabanl\u0131 teknolojilerin \u00f6neminin ve \u00fclkemizde yayg\u0131nla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 gere\u011finin tart\u0131\u015f\u0131lamayacak kadar a\u00e7\u0131k ve net oldu\u011fudur.<\/p>\n

1996 y\u0131l\u0131 boyunca bili\u015fim kamuoyunda Internet ve Internet\u2019in T\u00fcrkiye\u2019de uygulanma bi\u00e7imi konusunda \u00e7e\u015fitli tart\u0131\u015fmalar s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr ve s\u00fcrmektedir. Bu tart\u0131\u015fmalar\u0131 sa\u011fl\u0131kl\u0131 olarak yorumlayabilmek i\u00e7in Internet\u2019in \u00fclkemizde geli\u015fme s\u00fcrecini \u00e7ok iyi irdelemenin gerekli oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz. Bu irdelemenin konuya uzak insanlarca da kolayca yap\u0131labilmesi i\u00e7in \u00f6ncelikle bug\u00fcne de\u011fin ge\u00e7ilen a\u015famalar a\u015fa\u011f\u0131da \u00f6zetlenmektedir.<\/p>\n

Daha \u00f6nceki b\u00f6l\u00fcmlerde \u00f6zetlendi\u011fi gibi, Internet T\u00fcrkiye\u2019de, ODT\u00dc ve T\u00dcBITAK taraf\u0131ndan 1992 y\u0131l\u0131nda ba\u015flat\u0131lan bir proje \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 kapsam\u0131nda 1993 y\u0131l\u0131 Nisan ay\u0131nda kurulmu\u015ftur. Uluslararas\u0131 Internet ba\u011flant\u0131s\u0131 ODT\u00dc ile NSF (Washington, ABD) aras\u0131nda kurulan 64 Kbps h\u0131z\u0131nda bir hat ile sa\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r. Ilk aylarda akademik ama\u00e7l\u0131 olarak yaln\u0131z \u00fcniversitelerin birikmi\u015f a\u011f sorunlar\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6zmek i\u00e7in kullan\u0131lan Internet olanaklar\u0131 zaman i\u00e7inde \u00fcniversitelerin yan\u0131 s\u0131ra di\u011fer sekt\u00f6rlere de yayg\u0131nla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu noktada, ODT\u00dc ve T\u00dcBITAK taraf\u0131ndan desteklenen ilgili olu\u015fum TR-NET olarak adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ve kamuoyunda bu adla tan\u0131nmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Bu yap\u0131da uluslararas\u0131 ileti\u015fim hatt\u0131n\u0131n giderleri T\u00dcBITAK b\u00fct\u00e7esinden \u00f6denmi\u015f, gerekli techizat ODT\u00dc ve T\u00dcBITAK\u2019\u0131n \u00f6zkaynaklar\u0131ndan, teknik i\u015fg\u00fcc\u00fc ise a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak ODT\u00dc\u2019nin \u00f6zkaynaklar\u0131ndan sa\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Zaman i\u00e7inde artan kullan\u0131m yo\u011funlu\u011fu ve yetersiz ileti\u015fim s\u0131\u011fas\u0131n\u0131n neden oldu\u011fu verim sorunlar\u0131n\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fclebilmesi amac\u0131yla, 1995 y\u0131l\u0131 ba\u015f\u0131nda TR-NET (ODT\u00dc ve T\u00dcBITAK) taraf\u0131ndan iki ard\u0131\u015f\u0131k giri\u015fimde bulunmu\u015ftur. Bu giri\u015fimlerden birincisi, ba\u015flang\u0131\u00e7ta t\u00fcm\u00fcyle devlet deste\u011fi ile s\u00fcrd\u00fcr\u00fclecek bir yap\u0131n\u0131n sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir ge\u00e7i\u015f s\u00fcreci arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla zaman i\u00e7inde belli oranda \u00f6zelle\u015ftirilmesi i\u00e7in neler yap\u0131labilece\u011fi, buna \u00f6zel sekt\u00f6r katk\u0131s\u0131n\u0131n ne olabilece\u011fi gibi konular\u0131n tart\u0131\u015f\u0131lmas\u0131 amac\u0131yla \u00f6zel sekt\u00f6r\u00fcn potansiyel \u2018Servis Sa\u011flay\u0131c\u0131\u2019 kurulu\u015flar\u0131 ile Mart 1995\u2019te bir toplant\u0131 yap\u0131lmas\u0131 idi. Bu toplant\u0131da TR-NET olarak servis sa\u011flay\u0131c\u0131\u2019lardan beklentilerin neler oldu\u011fu ve nas\u0131l bir i\u015fleyi\u015f d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc aday servis sa\u011flay\u0131c\u0131 kurulu\u015flara anlat\u0131ld\u0131. Servis sa\u011flay\u0131c\u0131lar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile Internet\u2019in \u00fclke i\u00e7inde yayg\u0131nla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 fikirleri Bili\u015fim\u201994 kapsam\u0131nda yay\u0131nlanan bir bildirimizde de \u00f6zetlenmektedir [10]. Servis sa\u011flay\u0131c\u0131 adaylar\u0131 ile yap\u0131lan bu toplant\u0131da g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fclen konular daha sonra izleyen g\u00fcnler ve haftalarda elektronik ortamda da ayr\u0131nt\u0131l\u0131 olarak tart\u0131\u015f\u0131ld\u0131.<\/p>\n

Daha sonralar\u0131 kurulacak olan TURNET\u2019in omurgas\u0131na da temel olu\u015fturan yap\u0131 \u00c7izim-7\u2019de g\u00f6sterilmektedir. Burada \u00f6nerilen yap\u0131 ba\u015flang\u0131\u00e7 kurgusunu temsil etmekte olup, a\u015famal\u0131 olarak di\u011fer illlere de yayg\u0131nla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n

 <\/p>\n

\"backbone\"<\/a><\/p>\n

\u00c7izim 7. \u00d6nerilen Omurga Modeli<\/p>\n

Burada i\u015flenen ana fikir, servis sa\u011flay\u0131c\u0131lardan toplanacak yat\u0131r\u0131m katk\u0131lar\u0131 ile h\u0131zl\u0131 bir omurga (backbone) kurulmas\u0131, omurga\u2019n\u0131n i\u015fletilmesi i\u00e7in hizmetlerin \u00fccretlendirilerek servis sa\u011flay\u0131c\u0131lara sat\u0131lmas\u0131, di\u011fer bir deyi\u015fle omurgan\u0131n \u00e7evresinde servis sa\u011flay\u0131c\u0131lar katman\u0131 olu\u015fturulmas\u0131, ve son kullan\u0131c\u0131n\u0131n servis sa\u011flay\u0131c\u0131lar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile hizmet almalar\u0131 idi. Bu yap\u0131ya y\u00f6nelik olarak, servis sa\u011flay\u0131c\u0131 adaylar\u0131 taraf\u0131ndan \u00e7e\u015fitli g\u00f6r\u00fc\u015fler dile getirilmi\u015ftir. Kimi bu fikrin hemen ya\u015fama ge\u00e7irilmesini savunurken, kimi servis sa\u011flay\u0131c\u0131lar fikre t\u00fcmden kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131lar. Kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kanlar kendi aralar\u0131nda farkl\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015flere sahip guruplar olarak belirdiler. Baz\u0131lar\u0131 fikrin daha fazla olgunla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 savunurlarken, baz\u0131lar\u0131 ise omurga kurma i\u015finin do\u011frudan kendilerince yap\u0131lmas\u0131n\u0131 savunuyorlard\u0131. Bu s\u00f6z\u00fc edilen ikinci gurupta yer alan firmalardan baz\u0131lar\u0131 ayn\u0131 y\u0131l\u0131n Haziran ay\u0131 i\u00e7inde, bir sonraki paragrafta anlat\u0131lan TR-NET\u2019in ikinci giri\u015fimi ile e\u015fzamanl\u0131 olarak \u2018TR-NET A.\u015e.\u2019<\/em> ad\u0131yla bir \u015firket kurma giri\u015fimi ba\u015flatarak amac\u0131n\u0131 \u00e7ok net bir \u015fekilde ortaya koydu [7].<\/p>\n

Servis sa\u011flay\u0131c\u0131 adaylar\u0131 ile yap\u0131lan g\u00f6r\u00fc\u015fmelerin ve tart\u0131\u015fmalar\u0131n uzamas\u0131 ve bir ortak g\u00f6r\u00fc\u015fe var\u0131lamamas\u0131 sonucunda, daha fazla zaman kaybetmemek ve hedeflenen sa\u011fl\u0131kl\u0131 altyap\u0131y\u0131 biran \u00f6nce kurabilmek i\u00e7in, ikinci bir giri\u015fim olarak, TR-NET taraf\u0131ndan T\u00fcrk Telekom (TT) A.\u015e\u2019ye bir teklif g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc. Teklifin i\u00e7eri\u011fi \u00f6zet olarak \u015f\u00f6yle idi: \u2018ulusal bir omurga a\u011f kurmak ve bu a\u011f\u0131 uluslararas\u0131 Internet a\u011f\u0131na ili\u015fkilendirmek i\u00e7in ba\u015flang\u0131\u00e7ta gerekli ileti\u015fim hatlar\u0131n\u0131 TT\u2019nin, gerekli yaz\u0131l\u0131m, donan\u0131m ve insan g\u00fcc\u00fcn\u00fc TR-NET\u2019in sa\u011flayaca\u011f\u0131 bir model olu\u015fturmak ve elde edilecek gelir ile yat\u0131r\u0131m yaparak kendini geli\u015ftirecek bir yap\u0131y\u0131 sa\u011flamak.\u2019<\/em> B\u00f6ylesi bir teklifin TT\u2019a g\u00f6t\u00fcr\u00fclmesinin ard\u0131ndaki en \u00f6nemli neden TT\u2019un 406 ve 4107 say\u0131l\u0131 yasalar ile temel ileti\u015fim olanaklar\u0131n\u0131n sunulmas\u0131 konusunda \u2018tekel\u2019 konumunda olmas\u0131 (TT halen bu s\u00f6z\u00fc edilen yasalar uyar\u0131nca tekel olma \u00f6zelli\u011fini s\u00fcrd\u00fcrmektedir) ve bunun sonucunda \u00e7ok h\u0131zl\u0131 bir geli\u015fme sa\u011flanabilece\u011fi idi. Bu teklif TT taraf\u0131ndan olumlu kar\u015f\u0131land\u0131; ve 1995 y\u0131l\u0131 Nisan ile Haziran aylar\u0131 aras\u0131nda iki ay boyunca konuya ili\u015fkin s\u00f6zle\u015fme \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcld\u00fc. Imzalanma a\u015famas\u0131na gelen ve taraflarca \u00fczerinde g\u00f6r\u00fc\u015f birli\u011fi olu\u015fturulan s\u00f6zle\u015fmenin ana fikrini olu\u015fturan \u00f6\u011feler \u015funlard\u0131:<\/p>\n

    \n
  1. IP tabanl\u0131 omurga a\u011f\u0131n\u0131 olu\u015fturmak ve uluslararas\u0131 ba\u011flant\u0131y\u0131 sa\u011flamak i\u00e7in gerekli olan \u00fclke i\u00e7i ve d\u0131\u015f\u0131 ileti\u015fim hatlar\u0131 TT taraf\u0131ndan sa\u011flanacak;<\/li>\n
  2. ba\u015flang\u0131\u00e7 i\u00e7in yaz\u0131l\u0131m, donan\u0131m ile proje i\u00e7in gereken i\u015fg\u00fcc\u00fc TR-NET taraf\u0131ndan sa\u011flanacak;<\/li>\n
  3. gelirin %60\u2019\u0131 TR-NET ve TT\u2019nin ortak karar\u0131 ile do\u011frudan Internet altyap\u0131s\u0131 i\u00e7in yat\u0131r\u0131ma d\u00f6nd\u00fcr\u00fclecek (di\u011fer bir deyi\u015fle, kurulan yap\u0131n\u0131n geli\u015fmesi i\u00e7in gerekli yat\u0131r\u0131m her zaman yap\u0131labilecek);<\/li>\n
  4. gelirin kalan %40\u2019\u0131ndan giderler \u00e7\u0131kt\u0131ktan sonra kalan k\u0131s\u0131m taraflarca payla\u015f\u0131lacak.<\/li>\n<\/ol>\n

    Neredeyse sonu\u00e7lanma a\u015famas\u0131na gelmi\u015f olan bu s\u00f6zle\u015fme \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131, 1995 y\u0131l\u0131 Haziran ay\u0131 i\u00e7inde TT taraf\u0131ndan, \u2018bu konuda bir ihaleye \u00e7\u0131k\u0131lmas\u0131n\u0131n daha uygun olaca\u011f\u0131\u2019<\/em> gerek\u00e7esi ile durduruldu. Bu noktada, TT\u2019un \u00e7e\u015fitli guruplar taraf\u0131ndan bask\u0131 alt\u0131nda oldu\u011fu, bu guruplar\u0131n baz\u0131lar\u0131n\u0131n siyasi bask\u0131 bile uygulad\u0131klar\u0131 duyumlar\u0131 al\u0131nd\u0131. Sonu\u00e7 olarak, TT A.\u015e. Internet omurgas\u0131n\u0131n ihale yolu ile kurdurulmas\u0131 yolunda ad\u0131mlar atmaya ba\u015flad\u0131.<\/p>\n

    Daha sonra, 1995 A\u011fustos ay\u0131nda TT taraf\u0131ndan TURNET<\/em> olarak adland\u0131r\u0131lan T\u00fcrkiye\u2019nin Internet omurgas\u0131n\u0131n kurulmas\u0131 i\u00e7in haz\u0131rlanan ihale \u015fartnamesi yay\u0131nland\u0131 ve 1995 Eyl\u00fcl ay\u0131 i\u00e7inde isteklilerin ihale tekliflerinin verilmesi istendi. Ihale, \u2018gelir payla\u015f\u0131m\u0131 ortakl\u0131\u011f\u0131\u2019<\/em> olarak ger\u00e7ekle\u015ftirilmek \u00fczere haz\u0131rlanm\u0131\u015ft\u0131. TT\u2019un a\u00e7\u0131klamas\u0131na g\u00f6re, bu y\u00f6ntem (gelir payla\u015f\u0131m\u0131 ortakl\u0131\u011f\u0131), TT\u2019un \u00e7e\u015fitli nedenlerle yat\u0131r\u0131m yapamad\u0131\u011f\u0131 durumlarda, t\u00fcm kurulu\u015f yat\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 ve ileride gerekecek t\u00fcm geni\u015fletme\/iyile\u015ftirme yat\u0131r\u0131mlar\u0131n\u0131 bir firmaya ya da konsorsiyuma yapt\u0131rarak i\u015fletimden elde edilecek gelirin belli oranlarda payla\u015f\u0131lmas\u0131 esas\u0131na g\u00f6re \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r.<\/p>\n

    Bu ihalenin teknik ve idari \u015fartnamelerinin baz\u0131 k\u0131s\u0131mlar\u0131 ile ihalenin y\u00fcr\u00fct\u00fclmesi s\u0131ras\u0131ndaki ara ad\u0131mlar kan\u0131m\u0131zca \u00e7e\u015fitli a\u00e7\u0131lardan yetersiz, eksik ve yanl\u0131\u015ft\u0131r. Ancak, bu yanl\u0131\u015flar ve eksiklerin t\u00fcm kat\u0131l\u0131mc\u0131lar i\u00e7in e\u015fit olarak ge\u00e7erli olmas\u0131 bir yana, bug\u00fcn bunu tart\u0131\u015fman\u0131n pratik bir yarar\u0131n da olmad\u0131\u011f\u0131 saptamas\u0131n\u0131n yap\u0131lmas\u0131 gerekir. Eksik ve yanl\u0131\u015flar\u0131n kolayca anla\u015f\u0131labilmesi i\u00e7in, \u00f6nce ihale \u015fartnamesindeki baz\u0131 temel ko\u015fullar\u0131 g\u00f6zden ge\u00e7irelim. B\u00f6ylece, TT ile i\u015fi yapacak olan konsorsiyum aras\u0131ndaki \u2018gelir payla\u015f\u0131m\u0131 ortakl\u0131\u011f\u0131\u2019<\/em> daha iyi anla\u015f\u0131lacakt\u0131r.<\/p>\n