{"id":46,"date":"2012-09-17T18:54:51","date_gmt":"2012-09-17T18:54:51","guid":{"rendered":"http:\/\/blog.metu.edu.tr\/korkuyu\/?page_id=46"},"modified":"2013-03-13T17:00:28","modified_gmt":"2013-03-13T17:00:28","slug":"46-2","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/korkuyu\/yazilar\/46-2\/","title":{"rendered":"Okumaya ve Kurmacaya \u00d6vg\u00fc"},"content":{"rendered":"

Semih G\u00fcm\u00fc\u015f \"\"<\/strong><\/p>\n

Mario Vargas Llosa, 2010 Nobel Edebiyat \u00d6d\u00fcl\u00fc t\u00f6reninde yapt\u0131\u011f\u0131 konu\u015fmada, okuman\u0131n ve yazman\u0131n g\u00fc\u00e7l\u00fcklerini ve yollar\u0131n\u0131 \u00f6yle canl\u0131 ve etkileyici bi\u00e7imde anlat\u0131yor.<\/strong><\/p>\n

Roman, ya\u015fad\u0131klar\u0131m\u0131za ili\u015fkin, ister istemez savl\u0131 konulara saplan\u0131r. Hik\u00e2yemizi bize ait olmaktan \u00e7\u0131kar\u0131p ba\u015fkalar\u0131na da ait k\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 bundand\u0131r. Bu y\u00fczden kendimizi pek de\u011fil de, ba\u015fkalar\u0131n\u0131 daha \u00e7ok buldu\u011fumuz yerdir roman. Yazarken tersi olabilir; ama okurken, ba\u015fkalar\u0131n\u0131n bilmedi\u011fimiz ya\u015fant\u0131lar\u0131, \u00fcstelik daha \u00e7ok ilgimizi \u00e7eker. \u00c7ocuklu\u011fun \u2018Define Adas\u0131\u2019 ya da \u2018Tom Sawyer\u2019\u0131 nas\u0131l r\u00fcyalar\u0131m\u0131za ta\u015fk\u0131nl\u0131kla dolmu\u015fsa, b\u00fcy\u00fcd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde de \u2018Su\u00e7 ve Ceza\u2019y\u0131 a\u011fz\u0131m\u0131z a\u00e7\u0131k okumu\u015fuzdur. \u00c7ekimine kap\u0131ld\u0131\u011f\u0131m\u0131z o d\u00fc\u015fd\u00fcnyalar i\u00e7inde ya\u015farken okuduklar\u0131m\u0131z\u0131n \u00f6tesine ge\u00e7mek i\u00e7in bizi u\u00e7an hal\u0131lar\u0131n \u00fcst\u00fcne edebiyattan ba\u015fka ne \u00e7\u0131kar\u0131r.<\/p>\n

Bunu ben de yazar\u0131m, diyemediklerimiz, \u00e7o\u011fu kez edebiyat\u0131n y\u00fczlerce y\u0131l boyunca \u00f6zenle saklay\u0131p koruduklar\u0131 olur. Arada baz\u0131 metinler aldat\u0131r bizi; apa\u00e7\u0131kl\u0131\u011f\u0131 ve yal\u0131nl\u0131\u011f\u0131 ayn\u0131 bi\u00e7imde yakalan\u0131verilecekmi\u015f gibi gelen bir Hemingway \u00f6yk\u00fcs\u00fcn\u00fcn yaz\u0131lmas\u0131n\u0131n ne denli zor oldu\u011funu bilmiyorsak, yazmaya ba\u015flay\u0131nca anlat\u0131r s\u00f6zc\u00fckler. Yarat\u0131c\u0131 yazar\u0131n \u00f6n\u00fcnde birer diren\u00e7 gibi dikilmeye ba\u015flayan s\u00f6zc\u00fckler, metnin en k\u00fc\u00e7\u00fck birimleri olarak, birbirlerine kusursuz bi\u00e7imde ba\u011flanmak zorundad\u0131r. Amerikan \u00f6yk\u00fcc\u00fclerinin her \u015feyi s\u0131radanla\u015ft\u0131rarak d\u00fcmd\u00fcz anlat\u0131yormu\u015f gibi yazd\u0131klar\u0131 \u00f6yk\u00fcleri eri\u015filmesi zor buluyorsam, yaln\u0131zca benim \u00f6yk\u00fc anlay\u0131\u015f\u0131mdan de\u011fil.<\/p>\n

Yazmak, zor elbette, yeni ba\u015flarken daha da zordur. \u00d6yk\u00fc ya da roman, yaz\u0131lma s\u00fcrecinde s\u0131k\u0131 ve uzun bir okuma s\u00fcrecinden ge\u00e7meyi zorunlu tutar. Mario Vargas Llosa, 2010 Nobel Edebiyat \u00d6d\u00fcl\u00fc t\u00f6reninde yapt\u0131\u011f\u0131 konu\u015fmada, okuman\u0131n ve yazman\u0131n g\u00fc\u00e7l\u00fcklerini ve yollar\u0131n\u0131 \u00f6yle canl\u0131 ve etkileyici bi\u00e7imde anlat\u0131yor ki, \u201cOkumaya ve Kurmacaya \u00d6vg\u00fc\u201d ad\u0131yla sunulmu\u015f bu konu\u015fman\u0131n tam metninin \u00f6zellikle yeni yazarlarca hemen okunmas\u0131n\u0131 \u00f6neririm. Flaubert\u2019den Conrad\u2019a, okudu\u011fu b\u00fcy\u00fck yazarlardan neler \u00f6\u011frendi\u011fini anlat\u0131yor Llosa, \u015funu ekliyor: \u201cBu konu\u015fmamda bir \u015feyler ya da pek \u00e7ok \u015fey bor\u00e7lu oldu\u011fum t\u00fcm yazarlar\u0131 saymaya kalksam, onlar\u0131n g\u00f6lgeleri bizi karanl\u0131kta b\u0131rak\u0131r. Saymakla bitmezler.\u201d Yazarlar\u0131n da ba\u015fucu yazarlar\u0131 ve kitaplar\u0131 vard\u0131r ya, onlar\u0131n baz\u0131lar\u0131 daha yak\u0131n\u0131m\u0131zda durur, ama uza\u011f\u0131m\u0131zda duranlar da s\u0131k s\u0131k yan\u0131 ba\u015f\u0131m\u0131za gelip kendilerini hat\u0131rlat\u0131r, yazmakla ilgili s\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131m\u0131z\u0131 gidermek i\u00e7in omuz verirler.<\/p>\n

Yetene\u011fin, insana do\u011fadan verilmi\u015f olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm i\u00e7in, yarat\u0131c\u0131 yaz\u0131n\u0131n hamuruna kar\u0131\u015fm\u0131\u015f olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum, ama bana hep ilgin\u00e7 gelmi\u015ftir: En gen\u00e7ler, s\u00f6zgelimi lise y\u0131llar\u0131nda yazmaya y\u00f6nelmi\u015f olanlar, yetene\u011fe \u00e7ok daha b\u00fcy\u00fck bir de\u011fer bi\u00e7iyor; onlar\u0131 yetene\u011fin sonradan kazan\u0131lm\u0131\u015f bir \u00f6zellik oldu\u011funa inand\u0131rmakta daha \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fck \u00e7ekiyorum. Demek ilkgen\u00e7lik y\u0131llar\u0131nda insan\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcncelerini savurma e\u011filimi, d\u00fc\u015fler i\u00e7inde ya\u015fama ve kendi do\u011fas\u0131na g\u00fcven, olgunluk y\u0131llar\u0131ndan daha g\u00fc\u00e7l\u00fc ve esnek. Oysa zamanla \u00e7al\u0131\u015fma ge\u00e7iyor \u00f6ne; \u00e7al\u0131\u015fma her \u015feyin hareket ettirici g\u00fcc\u00fc, yarat\u0131c\u0131 yaz\u0131n\u0131n enerji kayna\u011f\u0131 gibi g\u00f6r\u00fcnmeye ba\u015fl\u0131yor. Dolay\u0131s\u0131yla yazd\u0131klar\u0131m\u0131z\u0131 sab\u0131rla dokunmu\u015f bir elekten ge\u00e7irdik mi de, onlar\u0131n hemen ilgi g\u00f6rmesini bekliyoruz, sorusu gelir \u00f6n\u00fcm\u00fcze. Anlatacak hik\u00e2yeler bulmak, hele bu \u00fclkede, \u00e7evresinde olup bitenlere duyarl\u0131 hi\u00e7 kimse i\u00e7in zor olmamal\u0131. Orada ayr\u0131nt\u0131lar\u0131n nas\u0131l bulunaca\u011f\u0131yla ilgilidir yarat\u0131c\u0131 yazar.<\/p>\n

Yazmak bir protestodur <\/strong><\/p>\n

Yazd\u0131klar\u0131m\u0131z \u00e7o\u011fu kez umdu\u011fumuz kar\u015f\u0131l\u0131klar\u0131 bulmayabilir. Kimi yeni yazarlar yazd\u0131klar\u0131n\u0131n okura bir \u015fey anlatmas\u0131n\u0131, yararl\u0131 olmas\u0131n\u0131 ister. Bunun paradoksu da, onlar\u0131n hik\u00e2yesini, onlar\u0131n beklentisine uygun anlatmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken, anlat\u0131lan\u0131 etkisizle\u015ftirmektir. \u0130nsan, edebiyattan d\u00fc\u015f\u00fcnmeyi, sorgulamay\u0131, ele\u015ftirel bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na sahip olmay\u0131 \u00f6\u011frenebilirse, hayata kar\u015f\u0131 diren\u00e7 a\u015f\u0131lar. Bunlar\u0131 daha iyi \u00f6\u011frenebilece\u011fi ba\u015fka bir yer de yoktur. Llosa, \u201cYazmak gibi, okumak da, hayat\u0131n yetersizliklerine kar\u015f\u0131 bir protestodur,\u201d diyor. \u201cKurmacay\u0131, yaln\u0131zca tek bir hayat\u0131m\u0131z varken pek \u00e7ok hayat\u0131 ya\u015fayabilmek i\u00e7in yarat\u0131r\u0131z.\u201d Okumak, nas\u0131l yapar bunlar\u0131, d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u00fcyor, ama \u00f6nce insan\u0131n \u201cg\u00f6z\u00fcn\u00fc a\u00e7ar\u201d. Sonra duru\u015funu de\u011fi\u015ftirir. Bu demek ki, ba\u011f\u0131ms\u0131z d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcp davranabilen, yere daha sa\u011flam basan bireyler, tedirgin de eder.<\/p>\n

Hayat\u0131 demokratikle\u015fmek <\/strong><\/p>\n

Llosa, \u201c\u00d6yk\u00fc yazarlar\u0131, hik\u00e2yeler uydururken, isteyerek ya da istemeyerek, bilerek ya da bilmeyerek, bu d\u00fcnyan\u0131n k\u00f6t\u00fc yarat\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve fantezilerle dolu hayat\u0131n g\u00fcndelik, tekd\u00fcze hayat\u0131m\u0131zdan daha zengin oldu\u011funu g\u00f6zer \u00f6n\u00fcne sererek doyumsuzluk yarat\u0131rlar,\u201d diyor. \u201cBu olgu yurtta\u015flar\u0131n duyarl\u0131k ve bilincinde k\u00f6k salarsa, onlar\u0131n istendi\u011fi gibi y\u00f6nlendirilmeleri daha zorla\u015f\u0131r, onlar\u0131 parmakl\u0131klar ard\u0131nda daha g\u00fcvenli ve daha iyi bir hayat ya\u015fayacaklar\u0131na inand\u0131rmak isteyen sorgucular ve zindanc\u0131lar\u0131n yalanlar\u0131na inanmakta daha isteksiz k\u0131lar.\u201d<\/p>\n

Bu s\u00f6zleri yazarlar\u0131n \u00f6zlemleriyle s\u0131n\u0131rl\u0131 g\u00f6rmek do\u011fru de\u011fil. Hemen ne i\u015fe yarar edebiyat, sorusu onlar\u0131 de\u011fil, toplumsal beklentileri ilgilendirir. Edebiyat, ancak uzun zaman i\u00e7inde g\u00fc\u00e7 verir ve ayn\u0131 zaman i\u00e7inde korkutur. Bunun fantezi olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 yaz\u0131yor tarih. Diktat\u00f6rlerin do\u011frudan canlar\u0131n\u0131 ald\u0131\u011f\u0131 \u015fairlerin ve yazarlar\u0131n say\u0131s\u0131na bak\u0131nca, s\u00f6zc\u00fcklerin s\u0131rr\u0131na ve g\u00fcc\u00fcne yazarlar\u0131n duydu\u011fu hayranl\u0131k daha da anla\u015f\u0131l\u0131r oluyor. S\u00f6zc\u00fcklerin zalimlere korku, insanlara sevin\u00e7 ve mutluluk vermesi, onlar\u0131n \u00e7izgilerden olu\u015fan bi\u00e7imlerinden ya da seslerinden de\u011fil elbette; s\u00f6zc\u00fcklerin bir ba\u015flar\u0131na ta\u015f\u0131d\u0131klar\u0131 anlamlardan da de\u011fil; s\u00f6zc\u00fcklerin, kurmaca i\u00e7inde kazand\u0131\u011f\u0131 anlamlar\u0131n kendini s\u00fcrekli \u00e7o\u011faltan do\u011fas\u0131, a\u015fa\u011f\u0131dakilere \u00f6yle g\u00fc\u00e7l\u00fc bir bilin\u00e7 kazand\u0131r\u0131yor ki, yukar\u0131dakilere sorun \u00e7\u0131kar\u0131yor. Edebiyat olmasayd\u0131 insan\u0131n tarihinde, ne olurdu, d\u00fc\u015f\u00fcnmek bile t\u00fcyler \u00fcrpertici.<\/p>\n

\u00dcstelik d\u00fc\u015f\u00fcnceden sonra gelip onu tamamlayan bir yan\u0131 da var edebiyat\u0131n. D\u00fc\u015f\u00fcnce, dedi\u011fimiz, \u00f6ncelikle insanlar\u0131n yeni bir toplum bi\u00e7imi kurmak, gelecek tasar\u0131lar\u0131n\u0131 canland\u0131rmak i\u00e7in yaratt\u0131\u011f\u0131 dizgesel ilkeler b\u00fct\u00fcn\u00fc. \u0130nsanlar\u0131 kal\u0131pland\u0131r\u0131r, bi\u00e7ime sokar, ortalamaya indirir, sertle\u015ftirir. Oysa edebiyat\u0131n orada araya girmesidir insan\u0131 \u00e7emberinden kurtaran. Bakt\u0131klar\u0131m\u0131z\u0131n, bizim g\u00f6rd\u00fcklerimizden ba\u015fka yanlar\u0131 da oldu\u011funu anlat\u0131r edebiyat. Ku\u015fkular\u0131 ve sorular\u0131 \u00e7o\u011falt\u0131r, dolay\u0131s\u0131yla insan\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnme bi\u00e7iminin niteli\u011fini y\u00fckseltir.<\/p>\n

1980\u2019lerden sonra d\u00fc\u015f\u00fcnce zorunlu nedenlerle geriye \u00e7ekilirken edebiyat\u0131n onun yerini almak i\u00e7in \u00f6ne \u00e7\u0131kmaya ba\u015flamas\u0131, asl\u0131nda haz\u0131rl\u0131ks\u0131z yakaland\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir durumdu, ama neden sonra g\u00f6r\u00fcld\u00fc ki, bunun da olumlu katk\u0131s\u0131 b\u00fcy\u00fck oldu. Okuma k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn y\u00fckselmesi ve yaz\u0131nsal metni okuma bi\u00e7imlerinin zenginle\u015fmesi, bu kez edebiyat\u0131m\u0131z\u0131n daha nitelikli de\u011ferlendirilmesine yol a\u00e7t\u0131. Bir zamanlar anlayamad\u0131klar\u0131m\u0131z anla\u015f\u0131lmaya ba\u015flad\u0131. O\u011fuz Atay\u2019\u0131n edebiyat\u0131m\u0131z\u0131n modernizmi i\u00e7indeki \u00f6nemini, Ahmet Hamdi Tanp\u0131nar\u2019\u0131n k\u0131s\u0131tl\u0131 roman d\u00fcnyam\u0131z\u0131n temelini sa\u011flamla\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131, V\u00fcs\u2019at O. Bener\u2019in benzersiz bir yazar oldu\u011funu anlamak i\u00e7in, yeni zamanlar\u0131 beklemek gerekmi\u015fti.
\n\u00d6nemli olan \u015fu ki, Tanp\u0131nar, O\u011fuz Atay ya da V\u00fcs\u2019at O. Bener\u2019in daha iyi anla\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131n, dolay\u0131s\u0131yla edebiyat\u0131n i\u00e7selle\u015ftirilmesinin etkileri, edebiyat\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131nda kalmaz. S\u0131n\u0131r\u0131n \u00f6tesindeki ya\u015fam bi\u00e7imlerini de etkiler bu de\u011fi\u015fim, b\u00fct\u00fcn toplumun ortalama niteli\u011finin y\u00fckselmesine katk\u0131da bulunur. Ve insan, bu kitaplar aras\u0131nda ve kendini onlar\u0131n anlatt\u0131\u011f\u0131 hik\u00e2yelerin par\u00e7as\u0131 gibi hissederek ya\u015fad\u0131k\u00e7a, hayat\u0131 kendili\u011finden demokratikle\u015ftirmi\u015f olur.<\/p>\n

Bunu a\u00e7\u0131k se\u00e7ik g\u00f6rmek kolay de\u011fil belki. Edebiyat\u0131n \u00e7o\u011fu kez siyasetin diliyle konu\u015fulup ideolojilerin g\u00f6lgesinde kald\u0131\u011f\u0131, edebiyat\u0131 edebiyat gibi okuman\u0131n \u00e7ok s\u0131k zora ko\u015fuldu\u011fu yerde, insanlar\u0131 k\u0131sa erimli \u00e7\u0131karlar daha \u00e7ok ilgilendirir ya da \u00f6yle oldu\u011fu i\u00e7in, etkileri ancak uzun zaman i\u00e7inde g\u00f6r\u00fclebilecek edebiyat, yaz\u0131nsal de\u011ferleri g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutulmadan okunur, harcan\u0131r bir bak\u0131ma. Gelgelelim, bu yakla\u015f\u0131mlar da, Llosa\u2019n\u0131n \u00f6mr\u00fcn\u00fc doldurmu\u015f diktat\u00f6r i\u00e7in s\u00f6yledi\u011fi gibi, fosille\u015fir, fosille\u015fmeye zorunludur.<\/p>\n

Mario Vargas Llosa\u2019n\u0131n \u201cOkumaya ve Kurmacaya \u00d6vg\u00fc\u201d yaz\u0131s\u0131n\u0131n son b\u00f6l\u00fcm\u00fc dururken, bu yaz\u0131y\u0131 tamamlayacak s\u00f6z aramak gereksiz geliyor:<\/p>\n

\u201cEdebiyat, bize sahip olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015feylere sahip olabilme, kendimizi pagan tanr\u0131lar\u0131 gibi ayn\u0131 anda hem \u00f6l\u00fcml\u00fc, hem de \u00f6l\u00fcms\u00fcz hissetti\u011fimiz o olanaks\u0131z varolu\u015fa eri\u015febilme umudunu sundu\u011funda, ruhlar\u0131m\u0131za uzla\u015fmazl\u0131k ve isyan katt\u0131\u011f\u0131nda, insan ili\u015fkilerindeki \u015fiddetin azalmas\u0131na katk\u0131da bulunan t\u00fcm kahramanca eylemlerin ard\u0131nda yatan b\u00fct\u00fcn bu \u015feyleri katt\u0131\u011f\u0131nda, bir b\u00fcy\u00fc ger\u00e7ekle\u015fir. \u0130\u015fte bu y\u00fczden, hayal etmeye, okumaya ve yazmaya devam etmeliyiz; \u00f6l\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz\u00fcn a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 hafifletmenin, zaman\u0131n a\u015f\u0131nd\u0131rmas\u0131n\u0131 alt etmenin ve olanaks\u0131z\u0131 olas\u0131 k\u0131lman\u0131n bug\u00fcne kadar buldu\u011fumuz en etkili yolu budur.\u201d<\/p>\n

*Notos, \u015eubat-Mart 2011, S: 26<\/p>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Semih G\u00fcm\u00fc\u015f Mario Vargas Llosa, 2010 Nobel Edebiyat \u00d6d\u00fcl\u00fc t\u00f6reninde yapt\u0131\u011f\u0131 konu\u015fmada, okuman\u0131n ve yazman\u0131n g\u00fc\u00e7l\u00fcklerini ve yollar\u0131n\u0131 \u00f6yle canl\u0131 ve etkileyici bi\u00e7imde anlat\u0131yor. Roman, ya\u015fad\u0131klar\u0131m\u0131za ili\u015fkin, ister istemez savl\u0131 konulara saplan\u0131r. Hik\u00e2yemizi bize ait olmaktan \u00e7\u0131kar\u0131p ba\u015fkalar\u0131na da ait … Okumaya devam et →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":785,"featured_media":0,"parent":42,"menu_order":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","template":"showcase.php","meta":{"footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"class_list":["post-46","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/korkuyu\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/46","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/korkuyu\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/korkuyu\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/korkuyu\/wp-json\/wp\/v2\/users\/785"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/korkuyu\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=46"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/korkuyu\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/46\/revisions"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/korkuyu\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/42"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/korkuyu\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=46"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}