Views: 438<\/p>
D\u00fcnyan\u0131n t\u00fcm enformasyonuna parmaklar\u0131m\u0131z\u0131n ucuyla eri\u015febildi\u011fimiz bu \u00e7a\u011fda, temel ger\u00e7ekler konusunda neden hala b\u00f6ylesine yayg\u0131n anla\u015fmazl\u0131klara sahibiz? Kar\u015f\u0131m\u0131zda duran onca kan\u0131ta ra\u011fmen insanlar\u0131n \u00f6nyarg\u0131lar\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmek neden bu kadar zor?<\/p>\n
Belki de bu kusurlu kanaatlerin baz\u0131lar\u0131, kas\u0131tl\u0131 olarak yay\u0131lan yanl\u0131\u015f bilgilerin bir sonucu. \u0130nternetin tesiri \u00f6yle b\u00fcy\u00fck ki hatal\u0131 bilgiler de h\u0131zla yay\u0131l\u0131yor. Ama bu sahte bilgilerin, insanlar\u0131n bilgiyi yayma becerisi kazanmas\u0131ndan bu yana yay\u0131lmaya devam etti\u011fini de biliyoruz. Daha da vahim olan\u0131, sahte bilgilerin yay\u0131lmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olan bu teknolojilerin hepsi ayn\u0131 zamanda elimizdeki enformasyonun ger\u00e7ekli\u011fini de h\u0131zl\u0131ca kontrol edebilmemize imk\u00e2n tan\u0131yor. Akl\u0131m\u0131za h\u0131zl\u0131ca tak\u0131lan kontrol sorular\u0131n bir\u00e7o\u011fu i\u00e7in yetkili a\u011f\u0131zlardan, g\u00fcvenilir yan\u0131tlar elde edebiliriz. \u0130nsanl\u0131k tarihi boyunca bir soruya cevap bulmak hi\u00e7 bu kadar kolay olmam\u0131\u015ft\u0131. \u00d6zetle ger\u00e7e\u011fe eri\u015fim konusunda ilk kez bu kadar \u015fansl\u0131y\u0131z. \u00d6yleyse neden hala yanl\u0131\u015f inan\u00e7lara sahibiz?<\/p>\n
Sosyal psikologlar bu soruya \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 bir yan\u0131t sunuyor: \u0130nsanlar, aksi y\u00f6ndeki kan\u0131tlarla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kalsalar da inand\u0131klar\u0131 bir \u015feyi de\u011fi\u015ftirmek konusunda hata veriyorlar<\/strong> ve bu durumun kayna\u011f\u0131 psikolojimizdeki derin bir kusura dayan\u0131yor. K\u0131saca \u00f6zetlersek; psikologlar\u0131n ortaya koyduklar\u0131 \u00fczere, var olan inan\u00e7lar\u0131m\u0131za z\u0131t d\u00fc\u015fen bir bilgiyi i\u015fleme \u015feklimiz, inan\u00e7lar\u0131m\u0131z\u0131 destekleyen bilgileri i\u015fleme \u015feklimizden farkl\u0131.<\/strong> \u0130\u015fte bu tuhaf duruma “g\u00fcd\u00fclenmi\u015f muhakeme”<\/strong> <\/span><\/em>deniyor. Var olan inan\u00e7lar\u0131m\u0131za (ya da do\u011frulu\u011funa inanmak istedi\u011fimiz \u015feylere) uyum sa\u011flay\u0131p, do\u011fru olduklar\u0131n\u0131 i\u015faret eden verilerle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131zda bunlar\u0131 hemen “ger\u00e7ekler” kategorisinde ele al\u0131yoruz. Bu veriyi, \u00f6nceden var olan ger\u00e7eklerle ayn\u0131 kategoride de\u011ferlendirip, var olan inanc\u0131 do\u011frulayan bir kan\u0131t gibi g\u00f6rmekteyiz. Di\u011fer taraftan, el \u00fcst\u00fcnde tuttu\u011fumuz bu inan\u00e7lara ters d\u00fc\u015fen bir bilgi g\u00f6r\u00fcnce bu kadar aceleci davranmay\u0131p, ince eleyip s\u0131k dokuyarak bilginin kayna\u011f\u0131n\u0131 dikkatlice inceleme e\u011filimine giriyor, derinlemesine kontrol ediyoruz. Beklenildi\u011fi \u00fczere, b\u00f6yle bir yakla\u015f\u0131m\u0131n i\u00e7indeyken kar\u015f\u0131m\u0131zdaki bilginin kusurlar\u0131n\u0131 bulmaya odakland\u0131\u011f\u0131m\u0131zdan, en ufak bir hata g\u00f6r\u00fcrsek tamam\u0131n\u0131 g\u00f6z ard\u0131 edip onunla \u00e7eli\u015fen inanc\u0131m\u0131za ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyoruz. Psikolog Tom Gilovich bu s\u00fcreci incelikli bir \u015fekilde ele al\u0131p, zihinlerimizin iki \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 soruyla harekete ge\u00e7irildi\u011fini g\u00f6rd\u00fc. Enformasyon, inand\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015feyle \u00f6rt\u00fc\u015f\u00fcyorsa; “Buna inanabilir miyim?<\/em>“, ters d\u00fc\u015f\u00fcyorsa “Buna inanmal\u0131 m\u0131y\u0131m?<\/em>” sorusuna yo\u011funla\u015f\u0131yoruz.<\/p>\n Bu sadece siyasi inan\u00e7larla s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fil. Bilim, sa\u011fl\u0131k, bat\u0131l inan\u00e7lar, spor, \u00fcnl\u00fclerle ilgili haberler ya da inanmaya meyilli oldu\u011fumuz herhangi bir konuda da ge\u00e7erli. Bu konudaki \u00f6nyarg\u0131lar\u0131m\u0131z\u0131n evrensel oldu\u011funu g\u00f6steren yeterince kan\u0131t var. Yani sa\u011f ya da sol g\u00f6r\u00fc\u015fl\u00fc a\u015f\u0131r\u0131 politik u\u00e7lardaki bireylere ya da sadece narsist ki\u015filere \u00f6zg\u00fc bir hatadan de\u011fil, hepimizde olan bir kusurdan bahsediyoruz. Hatta bu durumu hemen kendi \u00fczerimde test edebilirim. \u00d6rne\u011fin kafeinin sa\u011fl\u0131\u011f\u0131m\u0131z a\u00e7\u0131s\u0131ndan faydalar\u0131na dair t\u0131bbi kan\u0131tlarla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131mda (kahveyi seven biri oldu\u011fum i\u00e7in) memnuniyetle kabulleniyorum. Ama kafeinin olumsuz etkilerine dair bir \u00e7al\u0131\u015fma g\u00f6r\u00fcnce bu kez daha dikkatli bir \u015fekilde inceleyip detaylar\u0131na odaklanmaya ba\u015fl\u0131yorum: “Kat\u0131l\u0131mc\u0131lar olmas\u0131 gerekti\u011fi gibi se\u00e7ilmemi\u015f!” ya da “Zaten kimse ara\u015ft\u0131rman\u0131n yay\u0131nland\u0131\u011f\u0131 bu hakemli dergiyi bilmiyor.” Ya da o an hangi detaya tak\u0131ld\u0131ysam…<\/p>\n Sahip oldu\u011fum \u00f6nyarg\u0131y\u0131 biraz sorgulad\u0131\u011f\u0131mda bu yakla\u015f\u0131m\u0131mdan endi\u015fe duyuyorum. \u00d6yle g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor ki g\u00fcd\u00fclenmi\u015f muhakeme y\u00fcz\u00fcnden \u00e7arp\u0131t\u0131lm\u0131\u015f, tarafl\u0131 verileri ya da yanl\u0131\u015f oldu\u011fu ortada olan bilgileri kabullenip, var olan inan\u00e7lar\u0131m\u0131 koruma e\u011filimindeyim. H\u00e2lbuki bir yandan bu inanca sahip olup, di\u011fer taraftan konu hakk\u0131ndaki ger\u00e7eklere ula\u015fma konusuna samimi bir istekle yakla\u015f\u0131p, verileri tarafs\u0131z bir \u015fekilde inceleyebilirdim. B\u00f6ylece o konuyla ilgili en iyi do\u011fru eri\u015fmi\u015f olur, kar\u015f\u0131ma \u00e7\u0131kanlar\u0131 incelerken mant\u0131ksal d\u00fc\u015f\u00fcnme y\u00f6n\u00fcnde \u00e7aba g\u00f6sterebilirim. Ayn\u0131 konu hakk\u0131nda benden farkl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnen biri, ger\u00e7e\u011fe ula\u015fma konusunda tarafs\u0131z bir samimiyet sergiliyorsa tamamen ayn\u0131 ad\u0131mlar\u0131 izleyip bamba\u015fka bir sonuca varabilir. \u00d6zetle bir \u015feyi mant\u0131kl\u0131 bir \u015fekilde incelesek bile muhakeme g\u00fcc\u00fcm\u00fcz\u00fc fark\u0131nda bile olmadan ki\u015fisel se\u00e7imlerimizle y\u00f6nlendiriyoruz. Umar\u0131m g\u00fcd\u00fclenmi\u015f muhakememizin fark\u0131na varmak, onu yenmemizle sonu\u00e7lan\u0131r. Fakat hen\u00fcz bunu ba\u015farabilece\u011fimizi g\u00f6steren bir kan\u0131t yok.<\/em><\/strong><\/span><\/p>\n Yazar: David Pizarro, Psikolog ve Bili\u015fsel Bilimler Uzman\u0131; Cornell \u00dcniversitesi, Popular Science T\u00fcrkiye, Mart 2017, s.75<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Views: 438D\u00fcnyan\u0131n t\u00fcm enformasyonuna parmaklar\u0131m\u0131z\u0131n ucuyla eri\u015febildi\u011fimiz bu \u00e7a\u011fda, temel ger\u00e7ekler konusunda neden hala b\u00f6ylesine yayg\u0131n anla\u015fmazl\u0131klara sahibiz? Kar\u015f\u0131m\u0131zda duran onca kan\u0131ta ra\u011fmen insanlar\u0131n \u00f6nyarg\u0131lar\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmek neden bu kadar zor? Belki de bu kusurlu kanaatlerin baz\u0131lar\u0131, kas\u0131tl\u0131 olarak yay\u0131lan yanl\u0131\u015f bilgilerin bir sonucu. \u0130nternetin tesiri \u00f6yle b\u00fcy\u00fck ki hatal\u0131 bilgiler de h\u0131zla yay\u0131l\u0131yor. Ama bu […]<\/p>\n","protected":false},"author":1394,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"categories":[21,5,9],"tags":[157,159,158,160],"class_list":["post-262","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-biliyor-muydunuz","category-egitmen","category-ogretmen","tag-gudulenmis-muhakeme","tag-inanc-sistemi","tag-onyargi","tag-sorgulama"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/esenturk\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/262","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/esenturk\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/esenturk\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/esenturk\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1394"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/esenturk\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=262"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/esenturk\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/262\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/esenturk\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=262"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/esenturk\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=262"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/esenturk\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=262"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\n