{"id":528,"date":"2025-02-12T21:24:15","date_gmt":"2025-02-12T18:24:15","guid":{"rendered":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/?p=528"},"modified":"2025-02-12T21:31:12","modified_gmt":"2025-02-12T18:31:12","slug":"tarih-5-tarihi-parlak-zekalar-mi-yaratir-parlak-zekalari-mi-tarih-yaratir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/2025\/02\/12\/tarih-5-tarihi-parlak-zekalar-mi-yaratir-parlak-zekalari-mi-tarih-yaratir\/","title":{"rendered":"TAR\u0130H (5) Tarih\u2019i parlak zek\u00e2lar m\u0131 yarat\u0131r, parlak zek\u00e2lar\u0131 m\u0131 Tarih yarat\u0131r?"},"content":{"rendered":"<p>\u0130\u00e7erik: \u00c7al\u0131\u015fan demir \u0131\u015f\u0131ldarsa, \u00e7al\u0131\u015f\u0131p \u0131\u015f\u0131ldayanlar demir midir?<\/p>\n<p>Hani derler ya, \u2018Neye benziyorsa ona yarar.\u2019 Bu nedenle olsa gerek, \u00f6zellikle \u00e7ok kat\u0131l\u0131ml\u0131 s\u0131navlar, \u00f6rne\u011fin KPSS \u00f6ncesi \u00e7erezcilerde ve marketlerde ceviz fiyatlar\u0131 artar yahut hi\u00e7 ceviz kalmaz. \u0130lm_i T\u0131bb\u2019\u0131n (Tababet) (*) en eski ilkelerinden biri olan bu benzerlik-yararl\u0131l\u0131k ba\u011f\u0131nt\u0131s\u0131n\u0131n ne miktarda ceviz t\u00fcketildikten sonra idrak edildi\u011fi ise, bu sat\u0131rlar\u0131n yazan\u0131 i\u00e7in tam bir muammad\u0131r. \u00d6yle de kalacak tahminen.<br \/>\nToprakda\u015f\u0131m\u0131z Miletli Tales\u2019in \u2018her \u015feyin sudan t\u00fcredi\u011fi\u2019ni g\u00fcn\u00fcm\u00fczden 2600 y\u0131l kadar evvel savlad\u0131\u011f\u0131 bilinir. (**) Ayn\u0131 sav\u0131n, \u00e7ok eski y\u0131llarda Mezopotamya, M\u0131s\u0131r, Yunanistan, Anadolu d\u00f6rtgeninde gayet yayg\u0131n oldu\u011fu da bilinmektedir. Onca nehir ve deniz suyunun bollu\u011funda ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcnmek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildi belki de. L\u00e2kin, suyu da suyun t\u00fcretmi\u015f olmas\u0131 gerekir ki, bu konuda Tales\u2019in herhangi bir fikir ileri s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcne dair bilgiye, bu sat\u0131rlar\u0131n yazan\u0131 hen\u00fcz rastlayabilmi\u015f de\u011fildir.<br \/>\nTamam, Immanuel Kant \u2018Salt Usun Ele\u015ftirisi\u2019, \u2018Saf Akl\u0131n Ele\u015ftirisi\u2019, \u2018Ar\u0131 Usun Ele\u015ftirisi\u2019 gibi adlarla g\u00fczel T\u00fcrk\u00e7emize \u00e7evrilen kitab\u0131n\u0131 yazal\u0131 beri yakla\u015f\u0131k 250 y\u0131l ge\u00e7ti. (***) Ama g\u00f6r\u00fcnen o ki, insanl\u0131\u011f\u0131n en eski mental hastal\u0131klar\u0131ndan biri olan sadece ak\u0131l y\u00fcr\u00fcterek ger\u00e7ekli\u011fe ula\u015f\u0131labilece\u011fini sanmak hastal\u0131\u011f\u0131, en parlak \u00f6rneklerinden olan Zeno paradokslar\u0131ndan bu yana pek de zay\u0131flam\u0131\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyor.<br \/>\nG\u00fcn\u00fcm\u00fcze gelmezden \u00f6nce, Pan Gu\u2019dan s\u00f6z etmek isterim.<br \/>\nXu Zheng adl\u0131 bir \u00c7inli\u2019ye kulak verilecek olursa \u201c\u00c7in mitolojisindeki hakim yarat\u0131l\u0131\u015f efsanelerine g\u00f6re evrenin yarat\u0131c\u0131s\u0131, ilk varl\u0131kt\u0131r Pan Gu. Taocu gelenek k\u00f6kenli olan Pan Gu genellikle kaba t\u00fcylere sahip, sakall\u0131 bir bi\u00e7imde betimlenir. S\u0131kl\u0131kla betimlemelerde bir \u00e7ekice sahiptir.\u201d (****)<br \/>\nBask\u0131n \u00c7in mitolojisne g\u00f6re \u201c\u015eekilsiz olan kaos zaman i\u00e7inde bir kozmik yumurta olu\u015fturacak \u015fekle gelir. Daha sonra bu kozmik yumurtan\u0131n i\u00e7inde Pan Gu b\u00fcy\u00fcmeye ba\u015flar ve iyice b\u00fcy\u00fcd\u00fc\u011f\u00fcnde par\u00e7alayarak yumurtadan \u00e7\u0131kar.\u201d<br \/>\n\u00c7in\u2019den Himalayalar\u2019a dek uzanan bu denizlerden uzak ve gepegeni\u015f kurak b\u00f6lgede gayet yayg\u0131nd\u0131r her \u015feyin \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 ilk yumurta fikri. Ku\u015flar\u0131n tamam\u0131, bal\u0131klar\u0131n, amfibilerin (#), s\u00fcr\u00fcngenlerin ve b\u00f6ceklerin b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011funun \u00fcreme kaps\u00fcl\u00fc olan yumurtaya evcille\u015ftirilmi\u015f bir ku\u015f t\u00fcr\u00fc olan tavuk ve di\u011fer ku\u015flar\u0131n alt\u0131nda s\u0131k\u00e7a rastlan\u0131r olu\u015fudur belki Pan Gu\u2019nun da kaba t\u00fcylere ve sakala sahip olu\u015funun sebebi. Belki de bilgelik-ya\u015fl\u0131l\u0131k ve ya\u015fl\u0131l\u0131k-sakal ba\u011f\u0131nt\u0131lar\u0131d\u0131r Pan Gu\u2019nun sakall\u0131 olu\u015funun nedeni, t\u0131pk\u0131 Zeus\u2019un (##) da sakall\u0131 tasvir edili\u015findeki gibi.<br \/>\nAyr\u0131ca, Zeus\u2019un elinde tuttu\u011fu y\u0131ld\u0131r\u0131m veya \u015fim\u015fek gibi Pan Gu\u2019nun \u00e7ekicinin olu\u015fu dikkate \u015fayand\u0131r.<br \/>\nB\u00fct\u00fcn bunlar t\u00fcm\u00fcyle rastlant\u0131 olabilece\u011fi gibi uzakta da olsa benze\u015f insanlar\u0131n benze\u015f hayallerinden ibaret de olabilir. \u0130yi ama, \u201c\u2014\u0130lk \u00f6\u011fe konusunda ayr\u0131 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fler. Bir taraf su derken di\u011fer taraf yumurta demi\u015f.\u201d diyen de \u00e7\u0131kabilir. Olabilir, o kadarc\u0131k kusur kad\u0131 k\u0131z\u0131nda da bulunabilir. Her \u015feyin bir ilk \u00f6\u011fesi olabilece\u011fini hepsinin de d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015f olmas\u0131 yeterince ilgi \u00e7ekici de\u011fil midir?<br \/>\nAma bu kadar! Yani daha fazla ileri gitmeyelim. Zira, \u201cTe\u015fbihte (benzetmede) hata olmaz!\u201d yani, hata olmamal\u0131d\u0131r, yap\u0131lmamal\u0131d\u0131r.<br \/>\nGelgelelim, pek \u00e7ok insan bu konuda yani benzerliklerden hikmet \u00e7\u0131kartma konusunda hayli pervas\u0131zd\u0131r. \u00d6rne\u011fin Cel\u00e2l \u015eeng\u00f6r hoca, Tarih\u2019e ili\u015fkin konu\u015furken ayn\u0131 k\u0131sa vidyoda ard\u0131 ard\u0131na hem \u201c\u2014\u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir ihtimalle\u201d de hem \u201c\u2014\u015f\u00fcphe yok\u201d da diyebilmektedir. (###) \u0130lber Ortayl\u0131\u2019n\u0131n hele hele Murat Bardak\u00e7\u0131\u2019n\u0131n konu\u015fmalar\u0131nda ve yaz\u0131lar\u0131nda benzer kesinlik ve keskinlikler gani ganidir.<br \/>\nOkumakta oldu\u011funuz yaz\u0131 dizimizde, ge\u00e7enlerde de s\u00f6z etti idik; Hangi olay_LAR_\u0131n hangi olay\u0131n sebebi oldu\u011funu hen\u00fcz bilemiyoruz. Fizik\u2019te de bilemiyoruz, Tarih\u2019te de. Anal\u0131m, Fizik\u2019te hi\u00e7bir \u00f6l\u00e7\u00fcm sonucundan emin olamay\u0131z. Yani, \u015f\u00fcphesiz \u00f6l\u00e7\u00fcm yoktur.<br \/>\nBu son saptamam\u0131za kat\u0131lm\u0131yor musunuz? L\u00fctfen buyurun \u00f6yle ise, do\u011fumunuzun sebebini s\u00f6yleyin (kendi kendinize). Anneniz ile baban\u0131z\u0131n evlenmi\u015f olmas\u0131 m\u0131? Bu evlili\u011fin tarihi ile do\u011fum tarihinizin aras\u0131ndaki s\u00fcre ne kadar? Hem, o \u015fah\u0131slar\u0131n biyolojik anneniz ve biyolojik baban\u0131z oldu\u011fundan %100 emin misiniz? Nas\u0131l emin olabiliyorsunuz? Mahkemede bile genetik uyu\u015fkunluk %99,99 mertebesinde aran\u0131yor ili\u015fkili bir yarg\u0131 sonucu i\u00e7in. %99,99 uyu\u015fkunluk ise, mutlak ku\u015fkusuzluk anlam\u0131na gelir mi?<br \/>\nSan\u0131r\u0131m, pek \u00e7ok insan, o son soruyu \u201c\u2014Evet!\u201d diye yan\u0131tlar. Yoksa, alttaki gibi bir kitap kapa\u011f\u0131 yap\u0131lamam\u0131\u015f olabilirdi!<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/files\/2025\/02\/5KitKap.png\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-medium wp-image-527\" src=\"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/files\/2025\/02\/5KitKap-219x300.png\" alt=\"\" width=\"219\" height=\"300\" srcset=\"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/files\/2025\/02\/5KitKap-219x300.png 219w, https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/files\/2025\/02\/5KitKap.png 513w\" sizes=\"auto, (max-width: 219px) 100vw, 219px\" \/><\/a><\/p>\n<p>Her \u015feyin k\u00f6keni su veya yumurta de\u011filse, nedir? Ne olabilir? Her \u015feyin ortak bir k\u00f6keni var m\u0131d\u0131r, olabilir mi? Her \u015feyi, yani her \u015feyin ne_LER olabilece\u011fini bilebilir miyiz? Ama \u015furas\u0131 \u015f\u00fcphesiz ki, Stephen Hawking\u2019a bak\u0131lacak olursa her \u015feyin de\u011filse bile neredeyse (\u2018almost\u2019) her \u015feyin k\u00f6keni olabilir. Peki ama ne kadar neredeyse? %99,99 mu, daha m\u0131 az, daha m\u0131 \u00e7ok?<br \/>\nFark etmez elbette. \u0130\u015fbu yaz\u0131lar\u0131n dikkatli okuyucular\u0131 an\u0131msayacakt\u0131r; her say\u0131 her say\u0131ya yak\u0131nd\u0131r!<\/p>\n<p>(*) https:\/\/www.facebook.com\/dryerebakan\/videos\/hangi-besin-hangi-organa-benziyor-ve-benzedi%C4%9Fi-organlar-i%C3%A7in-ger%C3%A7ektende-faydal%C4%B1\/236370088697737\/<\/p>\n<p>(**) https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Thales#Su,_her_%C5%9Feyin_sebebidir<br \/>\n<a href=\"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/files\/2025\/02\/5Su.png\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-medium wp-image-526\" src=\"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/files\/2025\/02\/5Su-259x300.png\" alt=\"\" width=\"259\" height=\"300\" srcset=\"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/files\/2025\/02\/5Su-259x300.png 259w, https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/files\/2025\/02\/5Su-624x724.png 624w, https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/files\/2025\/02\/5Su.png 679w\" sizes=\"auto, (max-width: 259px) 100vw, 259px\" \/><\/a><\/p>\n<p>(***) https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Saf_Akl%C4%B1n_Ele%C5%9Ftirisi#cite_note-Birdarticle-1<\/p>\n<p>(****) https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Pan_Gu<\/p>\n<p>(#) https:\/\/www.istockphoto.com\/tr\/foto%C4%9Fraflar\/amfibiler<\/p>\n<p>(##) https:\/\/www.google.com\/search?sca_esv=0fc7dd398656b67a&amp;sxsrf=AHTn8zp9HrCrnw9lc6gbKgzxuY6HrMBb5w:1739360446650&amp;q=zeus&amp;udm=2&amp;fbs=ABzOT_AeWVZgM1ygG9loIv1sab0j2HB687sEni7_6XgT5zHBctPQQWJnv2cP3Dmrkn2lJOjZ8C9YF6EQttNo4MkoGaC4jvjeOwMEmqKOn-_srpZTSsXx4-lEgwJSek8x0sPCAfhvz6hYxof-F-8lZP8vR1qvtgMIL-G_VOcyXjLDBx94a683gqugbCB1uVWX3o1DAh72ADPACl9R2ScODVI6NJWWmEoDIQ&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjr4rvMhr6LAxWXS_EDHWxeO-YQtKgLegQIHBAB&amp;biw=1920&amp;bih=914&amp;dpr=1<\/p>\n<p>(###) https:\/\/www.youtube.com\/shorts\/RJ0cj7XxTk4<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u0130\u00e7erik: \u00c7al\u0131\u015fan demir \u0131\u015f\u0131ldarsa, \u00e7al\u0131\u015f\u0131p \u0131\u015f\u0131ldayanlar demir midir? Hani derler ya, \u2018Neye benziyorsa ona yarar.\u2019 Bu nedenle olsa gerek, \u00f6zellikle \u00e7ok kat\u0131l\u0131ml\u0131 s\u0131navlar, \u00f6rne\u011fin KPSS \u00f6ncesi \u00e7erezcilerde ve marketlerde ceviz fiyatlar\u0131 artar yahut hi\u00e7 ceviz kalmaz. \u0130lm_i T\u0131bb\u2019\u0131n (Tababet) (*) en eski ilkelerinden biri olan bu benzerlik-yararl\u0131l\u0131k ba\u011f\u0131nt\u0131s\u0131n\u0131n ne miktarda ceviz t\u00fcketildikten sonra idrak edildi\u011fi [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1425,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-528","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-genel"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/528","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1425"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=528"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/528\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=528"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=528"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=528"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}