{"id":494,"date":"2025-01-13T23:44:44","date_gmt":"2025-01-13T20:44:44","guid":{"rendered":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/?p=494"},"modified":"2025-01-14T00:01:57","modified_gmt":"2025-01-13T21:01:57","slug":"matematik-fizik-futbol-maci-ve-tarih-c","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/2025\/01\/13\/matematik-fizik-futbol-maci-ve-tarih-c\/","title":{"rendered":"Matematik, Fizik, Futbol Ma\u00e7\u0131 ve Tarih \u2013c\u2013"},"content":{"rendered":"<p>\u0130\u00e7erik: Al g\u00f6z\u00fcm seyreyle salih, seyredebilirsen.<\/p>\n<p>Fizik \u201315 \/ c\u2013<br \/>\nNoktasal ve m k\u00fctleli bir nesne \u00fcst\u00fcndeki kuvvet sabit ise, konumunun zaman i\u00e7indeki de\u011fi\u015fimini veren denklemi, kinci dereceden bir polinomdur. Bu polinomun da iki tane ba\u011f\u0131ms\u0131z parametresi vard\u0131r ki, \u00e7o\u011fu kez bunlara ba\u015flang\u0131\u00e7 konumu ve ba\u015flang\u0131\u00e7 h\u0131z\u0131 (s\u00fcrati) denir. Tam da bu nedenlerle, ilgili Fizik i\u00e7in &#8216;deterministic&#8217; s\u0131fat\u0131 kullan\u0131l\u0131r.<br \/>\nKuvvetin sabit olu\u015fundan kaynaklanan bu ikinci dereceden polinomun hayli \u00fcnl\u00fc olu\u015funun bir nedeni, Yery\u00fcz\u00fc\u2019ne yak\u0131n yerlerdeki nesnelerin \u00fcst\u00fcndeki K\u00fctle\u00e7ekim Kuvveti\u2019min sabit olu\u015fudur. \u0130kinci nedeni de, zamana ba\u011fl\u0131 ve dolay\u0131s\u0131 ile karma\u015f\u0131k kuvvetlerin \u00f6neminin hen\u00fcz fark\u0131nda ol_A_may\u0131\u015f\u0131m\u0131zd\u0131r.<br \/>\n\u00d6rne\u011fin, g\u00fcn\u00fcm\u00fczden 2000 y\u0131l kadar evvel, uygarl\u0131k metre mertebesinde duyarl\u0131l\u0131\u011fa (\u2018hassa\u2019) dayal\u0131 idi. Sonra santimetre, milimetre derken; teleskop ve (tersten teleskop olan) mikroskop kullan\u0131m\u0131n\u0131n yayg\u0131nla\u015fmas\u0131 ile mikrometre (\u2018micro\u2019=milyonda bir) d\u00fczeyine indi. G\u00fcn\u00fcm\u00fcz uygarl\u0131\u011f\u0131 ise, nano_teknolojiye (\u2018nano\u2019=milyarda bir) dayal\u0131.<br \/>\nSabit olmayan kuvvetlerle ha\u015f\u0131r ne\u015fir olamay\u0131\u015f\u0131m\u0131z\u0131n bir nedeni de, bunlar\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcn\u00fcn analitik fonksiyon olmay\u0131\u015f\u0131d\u0131r. Ayn\u0131 anlam\u0131 ba\u015fka bir deyi\u015fle s\u00f6yleyecek olursak; sabit olmayan kuvvetler i\u00e7in analitik fonksiyon elde etmeyi hen\u00fcz bilmiyoruz. Yapabildi\u011fimizin en fazlas\u0131, n\u00fcmerik ve yakla\u015f\u0131k de\u011ferler elde edebilmekten ibaret.<br \/>\n\u0130\u015fte bu gibi nedenlerle de \u2018Matematik, Fizik, Futbol Ma\u00e7\u0131 ve Tarih \u2013b\u2013\u2018 ba\u015fl\u0131kl\u0131 yaz\u0131m\u0131z\u0131n E\u015fitlik 7\u2019sindeki ve temelde Newton\u2019un Devinim Yasalar\u0131\u2019na dayal\u0131 denklem, Yery\u00fcz\u00fc&#8217;ne yak\u0131n, Yery\u00fcz\u00fc\u2019nde ve Yer alt\u0131ndaki olaylar\u0131n gayet mini minnac\u0131k bir oran\u0131ndakilerde i\u015fe yaramaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin, Bodrum il\u00e7emizdeki bir villan\u0131n teras\u0131ndan d\u00fc\u015fen (itilen?) bir insan\u0131 kapsamaz. (*) Zaten, https:\/\/arxiv.org\/\u2019de de insan d\u00fc\u015f\u00fc\u015f\u00fc ile ilgili makale bulunmaz. \u00c7\u00fcnk\u00fc, hem insan noktasal tanecik de\u011fildir, hem de d\u00fc\u015ferken hava ile temasta iken \u2019aerodinamik\u2019 etmenler sebebiyle; etkisi alt\u0131ndaki net kuvvet sabit de\u011fildir. Dolay\u0131s\u0131 ile, \u2018insan d\u00fc\u015f\u00fc\u015f\u00fc\u2019 Fizik\u2019in konusu de\u011fildir hen\u00fcz.<br \/>\nFutbol ma\u00e7lar\u0131 da Fizik\u2019in konusu de\u011fildir hen\u00fcz. Zaten, herhangi bir an\u0131ndaki topun \u00fcst\u00fcndeki etkileri, yani sebepleri saptayabilmekten mahrumuz hen\u00fcz. En ba\u015fta, bir futbol ma\u00e7\u0131n\u0131n her an\u0131n\u0131 top yek\u00fbn g\u00f6zleyemeyiz. \u00c7\u00fcnk\u00fc, birbiriyle e\u015fg\u00fcd\u00fcmle \u00e7al\u0131\u015fan iki g\u00f6z\u00fcm\u00fcz var topu topu. Sineklerinki gibi petek g\u00f6zlerimiz olayd\u0131 belki ma\u00e7lar\u0131 ba\u015ftan sona an be an ve tam olarak g\u00f6zleyebilirdik. O s\u0131rada, her andaki olaylar\u0131n her birinin sebep-sonu\u00e7 ili\u015fkilerini ayr\u0131\u015ft\u0131raMAyabilirdik yine de. \u00c7\u00fcnk\u00fc, o olaylar\u0131 hakk\u0131yla de\u011ferlendirebilmek; geli\u015fkin zihin, ak\u0131l, anlak, zeka i\u015fidir. Belki tam da bu nedenle, futbol ma\u00e7lar\u0131 hayli e\u011flenceli, heyecanland\u0131r\u0131c\u0131d\u0131r. Her an, (sebeplerini bilmedi\u011fimiz) her \u015fey olabilir adeta.<br \/>\nGe\u00e7en de tart\u0131\u015fm\u0131\u015f idik ki, bir ma\u00e7 oynan\u0131rken veya bittikten sonra, hatta \u00e7ok sonra bile tarihi yaz\u0131labilir mi acaba? Peki ya bilimi yap\u0131labilir mi?<br \/>\nYak\u0131n ileride de tart\u0131\u015faca\u011f\u0131m\u0131z gibi, Tarih\u2019in Bilim\u2019i (Bilimsel Tarih deyimi uygun olur mu acaba?) m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<br \/>\nBu y\u00f6ndeki ilerlemelerin ba\u015flang\u0131c\u0131 da neden-sonu\u00e7 ili\u015fkilerinin ayr\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 (**) ve ard\u0131ndan \u00f6l\u00e7\u00fcmlere dayal\u0131 n\u00fcmerik de\u011ferlerin eldesi olacakt\u0131r diye \u00f6ng\u00f6rmek \u00e7ok da abart\u0131l\u0131 say\u0131lmasa gerektir.<br \/>\nHaz\u0131r, Trendyol S\u00fcper Lig 2024-2025 ilk yar\u0131s\u0131 hen\u00fcz bitmi\u015fken bir \u00f6znel \u00e7\u0131karsay\u0131\u015ftan s\u00f6z etmek yerinde olabilir.<br \/>\nAlttaki PDF 2.sayfadaki grafikte (***) g\u00f6r\u00fclece\u011fi gibi, tak\u0131mlar\u0131n puan\u0131 (k\u0131rm\u0131z\u0131, kahverengi \u00e7izgi) ile att\u0131\u011f\u0131 gol say\u0131s\u0131 (mavi \u00e7izgi) aras\u0131nda gayet yak\u0131n bir ili\u015fki var. Tabii ki, bu g\u00f6zlem rastlant\u0131sal olabilir. \u00c7ok say\u0131da ligin (hem bu y\u0131la hem de ge\u00e7mi\u015f y\u0131llara ait) daha (****) incelenmesi elzemdir.<br \/>\nYine de, an\u0131lan grafi\u011fe dayal\u0131 olarak, \u00fclkemizde bug\u00fcnk\u00fc futbolun teknik direkt\u00f6re de\u011fil sermayeye dayal\u0131 oldu\u011funu iddia etmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u00c7\u00fcnk\u00fc, \u2018ne kadar golc\u00fc futbolcu o kadar puan\u2019 ilkesi ge\u00e7erliymi\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnmektedir. Daha a\u00e7\u0131k\u00e7as\u0131, iyi kaleci(ler), iki_\u00fc\u00e7 defans oyuncusu ve bolca ofans oyuncusu hayli \u00e7ok puan sa\u011flay\u0131p tak\u0131m\u0131 \u00fcst s\u0131ralarda tutabilir.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/files\/2025\/01\/Lig.pdf\">Lig<\/a><\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/files\/2025\/01\/L1.png\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-medium wp-image-498\" src=\"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/files\/2025\/01\/L1-300x201.png\" alt=\"\" width=\"300\" height=\"201\" srcset=\"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/files\/2025\/01\/L1-300x201.png 300w, https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/files\/2025\/01\/L1-272x182.png 272w, https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/files\/2025\/01\/L1.png 618w\" sizes=\"auto, (max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/a><a href=\"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/files\/2025\/01\/L2.png\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-medium wp-image-497\" src=\"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/files\/2025\/01\/L2-300x198.png\" alt=\"\" width=\"300\" height=\"198\" srcset=\"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/files\/2025\/01\/L2-300x198.png 300w, https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/files\/2025\/01\/L2.png 615w\" sizes=\"auto, (max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/a><\/p>\n<p>(*)https:\/\/www.google.com\/search?q=asl%C4%B1+ba%C5%9F+cinayeti+odt%C3%BC&amp;sca_esv=fb57592daf8c32c6&amp;sxsrf=ADLYWIIZ3SVvEH0BGte7lakT8ykz3N9WBA%3A1736794892923&amp;ei=DGOFZ630N9uQxc8PtbOriQw&amp;ved=0ahUKEwitqo-VsfOKAxVbSPEDHbXZKsEQ4dUDCBA&amp;uact=5&amp;oq=asl%C4%B1+ba%C5%9F+cinayeti+odt%C3%BC&amp;gs_lp=Egxnd3Mtd2l6LXNlcnAiGWFzbMSxIGJhxZ8gY2luYXlldGkgb2R0w7wyCBAAGIAEGKIEMgUQABjvBTIFEAAY7wUyBRAAGO8FSIAaUN8HWLkWcAF4AJABAJgBrQGgAf0EqgEDMC41uAEDyAEA-AEBmAIEoAKRBMICBRAhGKABmAMAiAYBkgcDMC40oAeRDQ&amp;sclient=gws-wiz-serp<\/p>\n<p>(**) \u00d6rne\u011fin, Kleopatra\u2019n\u0131n burnu D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019n\u0131n sebebi olmayabilir ama Avusturya-Macaristan taht\u0131n\u0131n veliaht\u0131 Ar\u015fid\u00fck Franz Ferdinand\u2019\u0131n 28 Haziran 1914&#8217;te Gavrilo Princip ad\u0131nda bir S\u0131rp milliyet\u00e7isi taraf\u0131ndan Saraybosna&#8217;da \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesi de olmayabilir. \u0130lgili bir tart\u0131\u015fma i\u00e7in; bkz., https:\/\/anabilgi.anadolu.edu.tr\/?contentId=32567<\/p>\n<p>(***) Kaynak: https:\/\/www.tff.org\/Default.aspx?pageID=198&amp;hafta=19#grpctl00_MPane_m_198_12491_ctnr_m_198_12491<\/p>\n<p>(****) Ama ka\u00e7 tane? Viyana \u00c7evresi\u2019ni ve Karl Popper\u2019\u0131 muhabbetle anal\u0131m!<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u0130\u00e7erik: Al g\u00f6z\u00fcm seyreyle salih, seyredebilirsen. Fizik \u201315 \/ c\u2013 Noktasal ve m k\u00fctleli bir nesne \u00fcst\u00fcndeki kuvvet sabit ise, konumunun zaman i\u00e7indeki de\u011fi\u015fimini veren denklemi, kinci dereceden bir polinomdur. Bu polinomun da iki tane ba\u011f\u0131ms\u0131z parametresi vard\u0131r ki, \u00e7o\u011fu kez bunlara ba\u015flang\u0131\u00e7 konumu ve ba\u015flang\u0131\u00e7 h\u0131z\u0131 (s\u00fcrati) denir. Tam da bu nedenlerle, ilgili Fizik [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1425,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-494","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-genel"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/494","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1425"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=494"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/494\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=494"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=494"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=494"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}