\u0130\u00e7erik: Fizikokimya, Biyofizik gibi Tarihselfizik m\u00fcmk\u00fcn m\u00fc?<\/p>\n
\u00d6n not; bu yaz\u0131da tarih s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc ge\u00e7mi\u015f, Tarih s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc ise, ge\u00e7mi\u015fte \u00f6nem atfedilmi\u015f olaylar hakk\u0131ndaki bilgi dizisi (dizgesi) anlam\u0131nda kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
\u2018K\u00fct burunlu Kleopatra\u2019n\u0131n o \u00f6zelli\u011fi ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc olsayd\u0131, iki D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmazd\u0131.\u2019 \u00f6nermesi do\u011fru mudur? Peki ya tersi, yani \u2018K\u00fct burunlu Kleopatra\u2019n\u0131n o \u00f6zelli\u011fi ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc olsayd\u0131 da iki D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 \u00e7\u0131kard\u0131.\u2019 \u00f6nermesi do\u011fru mudur?
\n\u00dcstteki iki \u00f6nermenin de do\u011fru olup olmad\u0131\u011f\u0131 bilinemez elbet. \u00c7\u00fcnk\u00fc, onlar\u0131n do\u011frulu\u011funu veya yanl\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 saptayabilece\u011fimiz herhangi bir y\u00f6ntemimiz, teknolojimiz yok, ne yaz\u0131k ki.
\nDaha derindeki soru ise \u015fudur: \u2018Tarih, deterministik midir?\u2019 Dikkatli okuyucu fark etmi\u015ftir ki, Tarih bilgimizi olu\u015fturan bilgi ve belgelerin say\u0131s\u0131 \u00e7ok b\u00fcy\u00fck olsa da ve giderek b\u00fcy\u00fcse de; bir Do\u011fal Say\u0131\u2019ya e\u015fittir eninde sonunda. Dolay\u0131s\u0131 ile, o bilgi ve belge b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcne ba\u011f\u0131l olarak \u015f\u00f6yle sormak da m\u00fcmk\u00fcn: \u2018Tarihteki yani ge\u00e7mi\u015fteki herhangi bir olay\u0131n sebebini \u015fimdi belirleyebilir miyiz?\u2019
\nB\u00f6yle bir \u00e7aban\u0131n herhangi bir \u00f6l\u00e7\u00fcme dayanmayaca\u011f\u0131 a\u00e7\u0131kt\u0131r. Bu durumda, salt \u2018uslamlama\u2019, \u2018ak\u0131l y\u00fcr\u00fctme\u2019 yani \u2018muhakeme\u2019 gibi gayet \u00f6znel y\u00f6ntemler kullanmaktan ba\u015fka \u00e7are yoktur hen\u00fcz. Ayn\u0131 durumda, herhangi bir olay\u0131n t\u00fcm etkilerini belirleye_B\u0130L_mekten de mahrum oldu\u011fumuz a\u00e7\u0131kt\u0131r.
\nD\u00fczenli olarak, her hafta ba\u015f\u0131nda o g\u00fcn i\u00e7in \u00e7ok yak\u0131n ge\u00e7mi\u015fimizde kalan \u00f6rnek olaylar, k\u0131saca futbol ma\u00e7lar\u0131n\u0131 de\u011ferlendirecek olursak, \u015funu ayan beyan g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. \u00c7ok \u00e7e\u015fitli yaz\u0131l\u0131 ve g\u00f6r\u00fcnt\u00fcl\u00fc belge ve bilgiye kolay eri\u015fim m\u00fcmk\u00fcn iken ve on binlerce ya\u015fayan tan\u0131k olmas\u0131na ra\u011fmen; ofsayt, korner, serbest vuru\u015f, ta\u00e7, penalt\u0131 vd. \u00f6nemli olaylarda hakemlerin do\u011fru karar vermi\u015f olup olmad\u0131klar\u0131 konusunda oyda\u015fmaya (\u2018consensus\u2019) nadiren rastlan\u0131r. Oysa futbol, \u00f6yle pek de rastlant\u0131sal de\u011fildir. Onlarca y\u0131l i\u00e7inde s\u00fcz\u00fcle gelmi\u015f s\u0131k\u0131 kurallar alt\u0131nda oynan\u0131r. Gelgelelim, 90 dakika sonundaki sonucun sebebi (bir tane de\u011filse) sebepleri konusunda hemfikir olmu\u015f ayn\u0131 renklerin iki fanati\u011fini bile bulmak m\u00fcmk\u00fcn olmaz \u00e7o\u011funlukla. D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn ki, o ma\u00e7\u0131n izlemi\u015fleri o ma\u00e7\u0131n 90 dakikal\u0131k Tarih\u2019ini yazm\u0131\u015f olsalar, o yaz\u0131larda pek nadiren ortak g\u00f6r\u00fc\u015fler var olacakt\u0131r. Dahas\u0131, o izlemi\u015flerden ka\u00e7\u0131 ma\u00e7\u0131n y\u00fczde onunu, ka\u00e7\u0131 y\u00fczde yirmisini net olarak an\u0131msayabilir dersiniz? Tamam\u0131n\u0131 net an\u0131msayan, \u2018film \u015feridi\u2019 gibi g\u00f6z\u00fc \u00f6n\u00fcnden berrakl\u0131kla ge\u00e7irebilecek bir ki\u015fi bile \u00e7\u0131kar m\u0131 dersiniz?
\nKim bilir, belki de \u015f\u00f6yle diyeceksiniz; \u201c\u2014Zaten Tarih, ilgili olaylar\u0131n \u00fcst\u00fcnden ancak makul bir s\u00fcre ge\u00e7tikten sonra yaz\u0131labilir.\u201d<\/p>\n
B\u00f6yle olsa bile, \u015furas\u0131 kelimenin tam anlam\u0131yla belirlidir: Hem o makul s\u00fcrenin nas\u0131l saptanaca\u011f\u0131 hem de olaylardaki \u00f6nemin neye g\u00f6re, kime g\u00f6re saptanaca\u011f\u0131 da hayli belirsizdir. Yani, s\u00f6z\u00fc edilen belirsizlik belirgindir.<\/p>\n
Bu gibi ve benzeri pek \u00e7ok ba\u015fka nedenle, ho\u015f g\u00f6rece\u011finizi umarak \u0130ngilizce\u2019de \u2018The\u2019 harfi tarifi ile ba\u015flayan Tarih kitab\u0131 olmaz. Yani, Tarih \u2018unique\u2019 de\u011fildir, yazan\u0131na ba\u011f\u0131ld\u0131r, \u00f6zneldir. (*) \u0130kincileyin de, yap\u0131s\u0131 gere\u011fi, \u00f6zettir. Yoksa, \u00f6rne\u011fin, up uzun bir Orta \u00c7a\u011f\u2019\u0131 hangi kitaba s\u0131\u011fd\u0131rmak m\u00fcmk\u00fcn olabilir ki?<\/p>\n
Bir \u00f6nceki yaz\u0131m\u0131z, Fizik gibi \u00f6l\u00e7\u00fcme dayal\u0131 ve nesnel bir bilgi dizgesindeki belirlenebilirlikle ilgili \u00e7e\u015fitli zorluklar\u0131 konu edinmi\u015fti. Eh, \u015fimdi diyebiliriz ki, Fizik\u2019te bile onca belirlenemezlik varken Tarih\u2019te \u00e7ok daha fazlas\u0131n\u0131n olu\u015funa \u015fa\u015fmamal\u0131.
\nBug\u00fcnk\u00fc haliyle Tarih, a\u011f\u0131rl\u0131kla muhakeme \u00fcst\u00fcnden tart\u0131\u015f\u0131lmakta. Bununla birlikte, yak\u0131n ileride s\u00f6z\u00fcn\u00fc edecek oldu\u011fumuz baz\u0131 tarihsel konularda say\u0131sal veri elde edilebildi\u011fi biliniyor. \u00d6rne\u011fin, herhangi bir b\u00f6lgedeki pi\u015fmi\u015f topraktan yap\u0131lma kap kacaktaki kal\u0131nt\u0131lardan, o tarihteki insanlar\u0131n beslenme al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131, t\u00fcketti\u011fi g\u0131dalar ve buna g\u00f6re de besledi\u011fi hayvanlar\u0131n nitelik ve nicelikleri say\u0131lara d\u00f6k\u00fclm\u00fc\u015f olarak inceleniyor ve i\u015fleniyor. Buradan da a\u011f\u0131z ve di\u015f yap\u0131lar\u0131n\u0131n evrimi, boy, pos, a\u011f\u0131rl\u0131k gibi t\u00fcrev veriler elde edilebiliyor. Keza, Bat\u0131k Arkeolojisi\u2019nde oldu\u011fu gibi, \u00e7\u0131kar\u0131lan veya yerinde yap\u0131lan gemi kal\u0131nt\u0131s\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcmlerinden, \u00f6zellikle antik d\u00f6nemlerin Gemicilik Tarihi\u2019ne, ta\u015f\u0131nan y\u00fcklerden ticaret kalemleri, yollar\u0131 ve hacimlerine ili\u015fkin pek \u00e7ok say\u0131sal veri elde edilebiliyor. Belki, daha ileride, tarihin baz\u0131 konular\u0131na ili\u015fkin olacak denklemlerinin de var oldu\u011fu ke\u015ffedilebilir.<\/p>\n
B\u00fct\u00fcn bu yukar\u0131dakilerin \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda, i\u015fbu TAR\u0130H dizisi i\u00e7inde yer alacak ileriki yaz\u0131larda tart\u0131\u015fmaya devam edece\u011fimiz \u00fczere, \u2018tarihin \u015fa\u015fmaz ak\u0131\u015f\u0131\u2019 vard\u0131r. Dahas\u0131, Tarih\u2019in bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc, t\u0131pk\u0131 Fizik gibi Bilim olman\u0131n, Bilim say\u0131labilmenin t\u00fcm \u00f6zelliklerini ta\u015f\u0131maktad\u0131r.
\nFizik hakk\u0131nda, \u00f6nceki yaz\u0131larda s\u00f6z etti\u011fimiz zay\u0131fl\u0131klar\u0131n nas\u0131l giderilebilece\u011fi ve dahas\u0131 \u2018Bilimler\u2019in birle\u015ftirilmesin m\u00fcmk\u00fcn olup olamayaca\u011f\u0131n\u0131 da zaman i\u00e7inde irdeleyece\u011fiz.<\/p>\n
(*) Bu sitedeki ge\u00e7mi\u015fe dair bilgiler de ayn\u0131 kategoridendir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
\u0130\u00e7erik: Fizikokimya, Biyofizik gibi Tarihselfizik m\u00fcmk\u00fcn m\u00fc? \u00d6n not; bu yaz\u0131da tarih s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc ge\u00e7mi\u015f, Tarih s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc ise, ge\u00e7mi\u015fte \u00f6nem atfedilmi\u015f olaylar hakk\u0131ndaki bilgi dizisi (dizgesi) anlam\u0131nda kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u2018K\u00fct burunlu Kleopatra\u2019n\u0131n o \u00f6zelli\u011fi ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc olsayd\u0131, iki D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmazd\u0131.\u2019 \u00f6nermesi do\u011fru mudur? Peki ya tersi, yani \u2018K\u00fct burunlu Kleopatra\u2019n\u0131n o \u00f6zelli\u011fi ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc olsayd\u0131 da […]<\/p>\n","protected":false},"author":1425,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-467","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-genel"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/467","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1425"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=467"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/467\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=467"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=467"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=467"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}