{"id":465,"date":"2024-12-30T00:16:52","date_gmt":"2024-12-29T21:16:52","guid":{"rendered":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/?p=465"},"modified":"2024-12-30T00:33:13","modified_gmt":"2024-12-29T21:33:13","slug":"fizikte-belirlilik-belirlenircilik-belirlemecilik-determinism","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/2024\/12\/30\/fizikte-belirlilik-belirlenircilik-belirlemecilik-determinism\/","title":{"rendered":"Fizik\u2019te belirlilik, belirlenircilik, belirlemecilik (&#8216;determinism&#8217;)"},"content":{"rendered":"<p>\u0130\u00e7erik: Kader ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fck hakk\u0131nda<\/p>\n<p>Fizik \u201314\u2013<br \/>\nBa\u015fl\u0131ktaki konumuz hakk\u0131nda Britannica \u015f\u00f6yle diyor: \u2018Determinizm, bir ki\u015finin belirli bir karar verdi\u011fi veya belirli bir eylemi ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi bir durumda, ba\u015fka bir karar vermi\u015f veya ba\u015fka bir eylemde bulunmu\u015f olmas\u0131n\u0131n imk\u00e2ns\u0131z olmas\u0131n\u0131 gerektirir. Ba\u015fka bir deyi\u015fle, insanlar\u0131n ger\u00e7ekte yapt\u0131klar\u0131ndan ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc karar verebilecekleri veya hareket edebilecekleri asla do\u011fru de\u011fildir.\u2019 (*) Buradan \u015fu anla\u015f\u0131l\u0131yor olabilir: Herhangi bir \u015feyi yap\u0131yorum, \u00e7\u00fcnk\u00fc ba\u015fka herhangi bir \u015feyi yapam\u0131yorum. (**)<br \/>\n\u0130slam Ansiklopedisi de \u015f\u00f6yle diyor: \u2018Sebep kavram\u0131n\u0131n metafizik, kozmoloji, epistemoloji ve ahl\u00e2k bahislerini i\u00e7ine alacak \u015fekilde bir zorunluluk fikri \u00e7er\u00e7evesinde yorumlan\u0131\u015f\u0131ndan do\u011fan determinizm fikri, felsefe tarihi boyunca canl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 korumu\u015f en belirgin tart\u0131\u015fma konular\u0131ndan biri \u2026\u2019 (***) Burada da \u015fu g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor: \u0130slam Ansiklopedisi konuyu \u2018kader\u2019 ile, kadercilik ile ba\u011fda\u015ft\u0131rm\u0131\u015f de\u011fil.<\/p>\n<p>Konuyu be\u015feri y\u00f6nlerinden ar\u0131nd\u0131r\u0131p, Fizik a\u00e7\u0131s\u0131ndan irdeleyecek olursak; \u2018Herhangi bir nesnenin devinimi yahut devinimsizli\u011fi deterministik midir yani belirlenebilir midir?\u2019 diye sorabiliriz.<br \/>\nHemen notlamakta yarar var; \u2018deterministik\u2019 s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc burada \u2018rasgele olmayan\u2019 anlam\u0131ndad\u0131r. \u0130kincileyin, evrenin k\u00fclliyen ve tam olarak anla\u015f\u0131labilir ve kavran\u0131labilir (&#8216;comprehensible&#8217;) oldu\u011fu varsay\u0131m\u0131na yasl\u0131d\u0131r. Yani, herhangi bir olay hen\u00fcz tam anlam\u0131yla anla\u015f\u0131lmam\u0131\u015f, kavranmam\u0131\u015f olabilir. Ama ileriki bir zamanda (\u00d6ylesi bir zaman oldu\u011funu (!) da belirlemi\u015f olduk.) tam anlam\u0131yla anla\u015f\u0131lm\u0131\u015f ve kavranmam\u0131\u015f olacakt\u0131r. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcleyin, \u2018rasgele olan\u2019 ile deterministik olan aras\u0131nda hi\u00e7bir \u00f6rt\u00fc\u015fme yoktur. Yani, ya biridir ya da \u00f6teki. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fcleyin; bir \u00fcstteki paragraftaki \u2018belirlenebilir\u2019 s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc \u015fu anlamlarda kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r; i) \u2018\u00f6ng\u00f6r\u00fclebilir\u2019, \u2018tahmin edilebilir\u2019 ii) (\u00e7\u00fcnk\u00fc) belirleni\u015f do\u011fa taraf\u0131ndand\u0131r.<br \/>\nA\u00e7\u0131kt\u0131r ki, iki \u00fcst paragraftaki soruya verilmi\u015f \u201c\u2014Evet!\u201d yan\u0131t\u0131 \u015fu varsay\u0131ma dayanm\u0131\u015ft\u0131r: \u2018Ayn\u0131 sebepler, ayn\u0131 ko\u015fullar alt\u0131nda, ayn\u0131 sonu\u00e7lara yol a\u00e7ar!\u2019<br \/>\nS\u00f6z\u00fc uzatmadan, salvoya ba\u015flayal\u0131m:<br \/>\n1- Sonu\u00e7lar\u0131n ayn\u0131 olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlamak kolay! Herhangi bir olaydan sonra g\u00f6zlem parametrelerinde \u00f6ncekilere k\u0131yasla de\u011fi\u015fiklik olmad\u0131 ise, \u2018sonu\u00e7lar\u2019 ayn\u0131d\u0131r demek ki.<br \/>\n2- Ama, ko\u015fullar\u0131n ayn\u0131 olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlayamay\u0131z. \u00c7\u00fcnk\u00fc, \u2018ko\u015fullar\u2019 Do\u011fal Say\u0131lar ile say\u0131labilir de\u011fildir. Buradaki hile, birka\u00e7 ko\u015fulu oda\u011fa al\u0131p gerisini \u2018Ceteris paribus\u2019a t\u0131k\u0131\u015ft\u0131rmakt\u0131r.<br \/>\n3- Hemen \u00fcstteki gibi, ne sebeplerin ka\u00e7 tane oldu\u011funu bilebiliriz ne de onlar\u0131n ilgili olay ger\u00e7ekle\u015firken birbiri ile etkile\u015fip de\u011fi\u015fime u\u011fray\u0131p u\u011framad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilebiliriz. (****)<br \/>\nDikkate \u015fayand\u0131r; etmenler birbiriyle etkile\u015fmiyor olsa bile, onlar\u0131 ayr\u0131\u015ft\u0131rmak, herhangi bir zamanda ger\u00e7ekle\u015fmekte olan olaylardan hangilerinin ilgilendi\u011fimiz olay \u00fcst\u00fcnde etkiye (a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak desek bile) sebep oldu\u011funu bilebilmek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Bu m\u00fcmk\u00fcn olsayd\u0131, D\u00fcnya\u2019n\u0131n yar\u0131s\u0131n\u0131 dola\u015fabilecek kas\u0131rgan\u0131n sebebi olacak kelebe\u011fin kanat \u00e7\u0131rpmas\u0131n\u0131 da \u00f6nceden ayr\u0131\u015ft\u0131rmak m\u00fcmk\u00fcn olabilirdi, siyah ku\u011fular\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131 da.<\/p>\n<p>\u015eimdi, Fizik\u2019ten yal\u0131n ve somut bir \u00f6rnekle konuyu toparlamaya \u00e7al\u0131\u015fal\u0131m. \u00d6nceden de de\u011finmi\u015f oldu\u011fumuz gibi, Fizik\u2019te devinim, noktasal par\u00e7ac\u0131klar yani k\u00fctlesi olup uzam\u0131, kaplam\u0131 olmayan (ve tabii ki, ger\u00e7ekte olmayan, hayali, d\u00fc\u015fsel) nesnelere (#) ili\u015fkindir. Dahas\u0131, sadece bire bir etkile\u015fimleri kapsar. Yani, \u00fc\u00e7 ya da daha \u00e7ok say\u0131da noktasal nesne (##) etkile\u015fmesini d\u0131\u015flar.<br \/>\n\u015eu adresteki \u00e7izimde oldu\u011fu gibi (###) be\u015f nesnenin anda\u015f olarak etkile\u015fti\u011fini varsayal\u0131m. (####) Fizik, en az\u0131ndan \u015fimdilik bu konuyu \u00e7\u00f6z\u00fcmleyebilmekten acizdir. Bu nedenle, bu k\u00fctlelerden (m, #) herhangi biri \u00fcst\u00fcndeki kuvvetleri toplay\u0131p F ile temsil edelim ve evrenin gerisini yok sayal\u0131m. Yahut, nesne d\u0131\u015f\u0131ndaki evrenin t\u00fcm unsurlar\u0131n\u0131 F ile temsil etmi\u015f olal\u0131m.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/files\/2024\/12\/Fm.png\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-medium wp-image-464\" src=\"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/files\/2024\/12\/Fm-300x277.png\" alt=\"\" width=\"300\" height=\"277\" srcset=\"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/files\/2024\/12\/Fm-300x277.png 300w, https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/files\/2024\/12\/Fm-624x575.png 624w, https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/files\/2024\/12\/Fm.png 720w\" sizes=\"auto, (max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/a><\/p>\n<p>\u0130\u015fte bu durumda Fizik deterministik haldedir hele ki, F\u2019in de hem ye\u011finli\u011fi (\u2018amplitude\u2019) hem de y\u00f6n\u00fc sabitse.<br \/>\nMatematik yani e\u015fit i\u015fareti bir yana salt s\u00f6zel simgelerle yani s\u00f6zc\u00fcklerle ilerleyecek olursak, deriz ki;<br \/>\nA- F kuvveti m k\u00fctlesinin ivmesini (a) kuvvetin k\u00fctleye oran\u0131 olarak belirler.<br \/>\nBu yasa deneyle belirlenmi\u015ftir. (@)<br \/>\nB- \u0130vme, bir birimlik zaman s\u00fcresi i\u00e7indeki h\u0131z art\u0131\u015f miktar\u0131n\u0131n k\u0131sa ad\u0131d\u0131r.<br \/>\nC- Kuvvet sabitse, h\u0131z\u0131n birim s\u00fcredeki art\u0131\u015f miktar\u0131 da sabittir. (Bir ho\u015f rastlant\u0131 olarak Yer y\u00fcz\u00fcnden y\u00fckseklik sabitse, Yer\u00e7ekim Kuvveti de, virg\u00fclden sonra en az alt\u0131nc\u0131 basama\u011fa dek sabittir.)<br \/>\nD- G\u00f6zlemin ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 veya kuvvet uygulanmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 andan itibaren ge\u00e7en s\u00fcre t ise, nesnenin son g\u00f6zlem an\u0131ndaki h\u0131z\u0131 v(t), ilk andaki h\u0131za v(ilk) k\u0131yasla kuvvet ile ve s\u00fcre ile do\u011fru orant\u0131l\u0131 ama k\u00fctlenin b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc ile ters orant\u0131l\u0131 olarak de\u011fi\u015fmi\u015f demektir.<br \/>\nE- H\u0131z ise, birim zamanda gidilen yoldur.<br \/>\nDemek ki, salt ivmeli devinimle yani duru\u015ftan ba\u015flayan devinim ile gidilen yol aradaki s\u00fcrenin karesi ile do\u011fru orant\u0131l\u0131d\u0131r. \u0130vme olmasayd\u0131, gidilen yol, salt ilk h\u0131za ve aradan ge\u00e7en s\u00fcreye do\u011fru orant\u0131 ile ba\u011f\u0131l olacakt\u0131. Yine deney ile yani deneme ile Galileo taraf\u0131ndan bulunmu\u015ftur ki, durmakta olan bir nesneye kuvvetin uygulanmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 ilk andan itibaren gidilen yol, kuvvet ile ve s\u00fcrenin karesi ile do\u011fru orant\u0131l\u0131 ama k\u00fctlenin b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc ile ters orant\u0131l\u0131d\u0131r. Orant\u0131 sabittir ve \u00bd de\u011ferine e\u015fittir. Sabit bir do\u011frultuda sabit ivme ile devinen bir nesnenin gitti\u011fi yol, ilk ve t an\u0131ndaki konumlar\u0131 olan x(ilk) ve x(t) fark\u0131na e\u015fit olacakt\u0131r.<br \/>\nT\u00fcrk\u00e7e de\u011fil de Matematik dili yani e\u015fit i\u015fareti kullanarak ayn\u0131 ger\u00e7ekler ifade edilirse;<br \/>\na = F\/m,<br \/>\nv(t) = v(ilk) + at<br \/>\nx(t) = x(ilk) + v(ilk)t + \u00bdat\u00b2.<br \/>\n\u00dcstteki e\u015fitlikler Galilei Denklemleri olarak bilinmektedir ve a\u00e7\u0131kt\u0131r ki, yukar\u0131da an\u0131lan pek \u00e7ok ko\u015ful alt\u0131ndaki bir olgu biz insanlar i\u00e7in belirlenirdir. Yine a\u00e7\u0131kt\u0131r ki, do\u011fada Do\u011fal Say\u0131lar ile say\u0131lamaz \u00e7oklukta etmen anda\u015f olarak mevcuttur. Bu nedenle de, \u00f6nceki yaz\u0131lar\u0131m\u0131zda de\u011findi\u011fimiz gibi, Galilei Denklemleri&#8217;ne t\u0131pa t\u0131p uyan herhangi bir nesne belirlenemez.<br \/>\n\u015eunu da da\u011farc\u0131klarda bulundurmakta yarar var: Ortak noktalar\u0131 d\u0131\u015f\u0131ndaki noktalar ihmal edilirse, \u00e7ember ile (k\u00fcre ile, elips ile, elipsoid ile, v.d.) te\u011fet, t\u0131pa t\u0131p ayn\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>(*) https:\/\/www.britannica.com\/topic\/determinism<br \/>\nhttps:\/\/plato.stanford.edu\/entries\/determinism-causal\/#LawNat<\/p>\n<p>(**) Bu paragraftaki son \u00f6nerme hakk\u0131nda \u2018D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum, demek ki var\u0131m.\u2019 s\u00f6z\u00fcn\u00fcn patent sahibi R. Descartes\u2019in herhangi bir yorumu olmu\u015f mu acaba; \u2018D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum, \u00e7\u00fcnk\u00fc ba\u015fka bir \u015fey yapam\u0131yorum.\u2019 gibi? Uygun bir zamanda, incelemeye de\u011fer.<\/p>\n<p>(***) https:\/\/islamansiklopedisi.org.tr\/determinizm<\/p>\n<p>(****) \u0130lgilenilen olay ger\u00e7ekle\u015firken, ilgili sebeplerin birbiriyle etkile\u015ferek de\u011fi\u015fime u\u011fray\u0131\u015f\u0131, as\u0131l olarak \u201cNonlinear Phenomena, Nonlinear Physics\u201d alan\u0131ndaki ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n konusudur.<\/p>\n<p>(#) Bundan sonra sadece \u2018nesne\u2019 veya \u2018k\u00fctle\u2019.<\/p>\n<p>(##) Many Body Problem<br \/>\nhttps:\/\/www.google.com\/search?q=Many+Body+Problem<br \/>\nhttps:\/\/www.google.com\/search?q=N-Body+Problem<br \/>\nhttps:\/\/www.jstor.org\/action\/doBasicSearch?Query=N-Body+Problem&#038;so=rel<br \/>\nhttps:\/\/www.jstor.org\/action\/doBasicSearch?Query=Many+Body+Problem&#038;so=rel<\/p>\n<p>(###) https:\/\/www.askamathematician.com\/2011\/10\/q-what-is-the-three-body-problem\/ \u2190Ayr\u0131ca, gayet ilgin\u00e7 sorular ve konular bar\u0131nd\u0131rmakta.<\/p>\n<p>(####) Klasik Fizikte etkile\u015fim h\u0131z\u0131 sonsuzdur ama Ba\u011f\u0131ll\u0131l\u0131k Kuram\u0131 \u0131\u015f\u0131ktan daha h\u0131zl\u0131 hi\u00e7bir bilgi yay\u0131lamayaca\u011f\u0131n\u0131 savlar. Yani, bir sihir sonucu G\u00fcne\u015f aniden yok olsa bile onu g\u00f6rmeye yakla\u015f\u0131k 8 dakika daha devem ederiz ki, D\u00fcnya\u2019m\u0131z da ayn\u0131 s\u00fcre i\u00e7inde G\u00fcne\u015f\u2019in \u00c7ekim Kuvveti etkisi alt\u0131nda d\u00f6nmeye devam eder, sonras\u0131nda serbest y\u00f6r\u00fcngeye ge\u00e7er.<\/p>\n<p>(@) Toplumsal yasalar g\u00fcn\u00fcm\u00fczden 4050 kadar \u00f6nceye gitse de Mezopatamya\u2019da yerle\u015fik Babil\u2019li Kral Hammurabi\u2019nin G\u00fcne\u015f Tanr\u0131s\u0131 \u015eama\u015f&#8217;\u0131n yazd\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yledi\u011fi Hammurabi Yasalar\u0131 g\u00fcn\u00fcm\u00fczden 3750 y\u0131l kadar \u00f6nce yaz\u0131l\u0131 hale gelmi\u015fti. Bkz., https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Hammurabi_Kanunlar%C4%B1.<br \/>\nAr\u015fimet\u2019in Kald\u0131ra\u00e7 Yasas\u0131 ve Suyun Kald\u0131rma Kuvveti diye yanl\u0131\u015f adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f yasas\u0131 hari\u00e7 tutulursa, Newton Yasalar\u0131, Roma Hukuk ve Yasalar\u0131\u2019ndan sonra yine benzeri be\u015feri hukuk ve yasalara dayal\u0131 olarak y\u00f6netilen Birle\u015fik Krall\u0131k topraklar\u0131nda ve Magna Carta Libertatum\u2019un (&#8220;B\u00fcy\u00fck \u00d6zg\u00fcrl\u00fckler S\u00f6zle\u015fmesi&#8221;) imzalan\u0131\u015f\u0131ndan 500 y\u0131l kadar sonra ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f ilk Fizik Yasalar\u0131 say\u0131l\u0131r. Bkz., https:\/\/plato.stanford.edu\/entries\/laws-of-nature\/<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u0130\u00e7erik: Kader ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fck hakk\u0131nda Fizik \u201314\u2013 Ba\u015fl\u0131ktaki konumuz hakk\u0131nda Britannica \u015f\u00f6yle diyor: \u2018Determinizm, bir ki\u015finin belirli bir karar verdi\u011fi veya belirli bir eylemi ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi bir durumda, ba\u015fka bir karar vermi\u015f veya ba\u015fka bir eylemde bulunmu\u015f olmas\u0131n\u0131n imk\u00e2ns\u0131z olmas\u0131n\u0131 gerektirir. Ba\u015fka bir deyi\u015fle, insanlar\u0131n ger\u00e7ekte yapt\u0131klar\u0131ndan ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc karar verebilecekleri veya hareket edebilecekleri asla do\u011fru [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1425,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-465","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-genel"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/465","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1425"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=465"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/465\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=465"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=465"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=465"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}