{"id":396,"date":"2024-12-09T23:45:25","date_gmt":"2024-12-09T20:45:25","guid":{"rendered":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/?p=396"},"modified":"2024-12-10T00:00:07","modified_gmt":"2024-12-09T21:00:07","slug":"sayi-sekil-olcum-e","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/2024\/12\/09\/sayi-sekil-olcum-e\/","title":{"rendered":"SAYI, \u015eEK\u0130L, \u00d6L\u00c7\u00dcM \u2013e\u2013"},"content":{"rendered":"<p>Fizik \u201311 \/ e\u2013<\/p>\n<p>\u0130\u00e7erik: Ne yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131n fark\u0131nda olmak ya da ol_A_mamak!<\/p>\n<p>Aksiyom, postulat, varsay\u0131m, iddia etmek ile e\u015fanlama sahip \u2018hypothesis\u2019 s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc, alt tez, alt sav, \u00f6n sav demektir g\u00fczel T\u00fcrk\u00e7e\u2019mizde.<br \/>\nHerhangi bir ki\u015fi i\u00e7in en alttaki sav \u015fudur: \u2018Ben var\u0131m.\u2019<br \/>\nBunun \u00fcst\u00fcne (ard\u0131na) \u015fu yerle\u015ftirilebilir: \u2018D\u0131\u015f d\u00fcnya var.\u2019<br \/>\nPeki, acaba, bu iki varl\u0131k yani \u2018ben\u2019 ve \u2018d\u00fcnya\u2019 birbirinden ba\u011f\u0131ms\u0131z m\u0131d\u0131r? D\u00fcnya \u2018ben\u2019i etkiler de (*), \u2018ben\u2019 de d\u00fcnyay\u0131 etkiler miyim? Etkilersem, ne kadar?<br \/>\nBaruch Spinoza\u2019ya g\u00f6re, \u2018ben\u2019 evreni bi\u00e7imleyebilir bile. \u00d6rne\u011fin, a\u011fa\u00e7 bir bak\u0131\u015fla var edilir. Bkz., https:\/\/dergipark.org.tr\/tr\/download\/article-file\/717054 Daha geni\u015fi i\u00e7in; https:\/\/www.google.com\/search?q=russell+bat%C4%B1+felsefesi+tarihi<\/p>\n<p>Gelgelelim, fizik camias\u0131nda genel kabul \u015fudur: D\u0131\u015f d\u00fcnya insandan ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak i\u015fler. Yani, d\u0131\u015f d\u00fcnyan\u0131n i\u015fleyi\u015finde g\u00f6zlemcinin etkisi yoktur. Dikkatli okuyucu an\u0131msayacakt\u0131r ki, Einstein\u2019\u0131n \u00d6zel Ba\u011f\u0131ll\u0131l\u0131k Kuram\u0131 \u015fu alt sava yasl\u0131d\u0131r: Nesnelerin h\u0131zlar\u0131 g\u00f6zleyenden g\u00f6zleyene de\u011fi\u015fse bile fizik (\u00f6rne\u011fin \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131) ayn\u0131 kal\u0131r.<\/p>\n<p>Buna ra\u011fmen Fizik, uzay\u0131n par\u00e7as\u0131z ve kaplams\u0131z noktalardan m\u0131, zaman\u0131n da s\u00fcresi uzunluksuz olan anlardan m\u0131 olu\u015ftu\u011fu konusunda dilsiz gibi suskundur. K\u00fctlenin de ne oldu\u011funu bilmez ama, bunlar\u0131n hepsini de f\u00fctursuzca kullanmaktan hi\u00e7 \u00e7ekinmez.<br \/>\n\u00d6rne\u011fin, ilk kez zaman parametresinin kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 denklem olan Galilei E\u011fik At\u0131\u015f Denklemi yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, D\u00fcnya\u2019da hassas saat bile yoktu. Bug\u00fcn bile kullan\u0131lan sarka\u00e7l\u0131 saatlerin mucididir Galileo. O, \u00e7eperi delik bir kaptan, derinli\u011fe ba\u011f\u0131l olarak h\u0131zl\u0131 veya yava\u015f f\u0131\u015fk\u0131ran su kolonu vas\u0131tas\u0131yla \u00f6l\u00e7erdi zaman\u0131. \u015eunu fark etmesi de \u00e7abucak olmu\u015ftur: Delikten \u00e7\u0131karkenki suyun d\u00fc\u015fey h\u0131z\u0131 olamayaca\u011f\u0131 i\u00e7in, o su kolonunun bi\u00e7imi yatay at\u0131\u015fa maruz kalm\u0131\u015f cismin y\u00f6r\u00fcngesi ile t\u0131pat\u0131p benze\u015f olmal\u0131yd\u0131.<br \/>\nSu akt\u0131k\u00e7a, kaptaki suyun derinli\u011fi azald\u0131k\u00e7a, delikten \u00e7\u0131kan suyun debisi de yani yatay h\u0131z\u0131 da azalacak ve su \u00e7epere daha yak\u0131n yerlere d\u00fc\u015fer olacakt\u0131. Bu da Galileo\u2019ya hem zaman\u0131 \u00f6l\u00e7mek hem de yatay h\u0131za ba\u011f\u0131l olarak yatay erim\u0130 (\u2018range\u2019) g\u00f6zlemek, \u00f6l\u00e7mek ve bu ikisi aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi saptamak olana\u011f\u0131n\u0131 vermi\u015f olmal\u0131d\u0131r. O arada, \u2018Zaman anlardan m\u0131 olu\u015fur?\u2019, \u2018Bir an\u0131n s\u00fcresi ne kadard\u0131r?\u2019 gibilerden sorular \u2018abesle i\u015ftigal\u2019 kategorisindedir zira.<br \/>\nAma, biz gibi, daha iyi zaman ve mek\u00e2n \u00f6l\u00e7\u00fc ayg\u0131tlar\u0131na sahip bilimciler a\u00e7\u0131s\u0131ndan, \u015fu soru sormadan, sorulmadan ge\u00e7ilesi de\u011fildir pek.<br \/>\nY(t) = Y(0) + vtsin(\u0398) &#8211; \u00bdgt\u00b2<br \/>\nX(t) = X(0) + vtcos(\u0398)<br \/>\n\u201c\u2013\u00dcstteki Galilei denklemlerine (**) ge\u00e7mi\u015fte uymu\u015f olan, \u015fimdi uymakta olan ve gelecekte uyacak olan herhangi bir par\u00e7ac\u0131k, cisim var m\u0131d\u0131r, olabilir mi?\u201d (***)<br \/>\nHer \u015feyden \u00f6nce, Galilei Denklemleri noktasal yani par\u00e7as\u0131z ve kaplams\u0131z cisimler i\u00e7in ge\u00e7erlidir. Ama, \u2018Evrende k\u00fctlesi olup da par\u00e7as\u0131 ve kaplam\u0131, cirimi (cirmi) olmayan cisim var m\u0131d\u0131r?\u2019 sorusunu \u2018Evet!\u2019 diye yan\u0131tlamak hen\u00fcz m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. \u00c7\u00fcnk\u00fc, k\u00fctlesi olup da par\u00e7as\u0131 ve kaplam\u0131, cirimi (cirmi) olmayan herhangi bir cisim ke\u015ffedilmi\u015f, g\u00f6zlenmi\u015f de\u011fildir hen\u00fcz.<br \/>\nAyr\u0131ca, at\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 olan \u0398 s\u0131f\u0131r, otuz ve doksan dereceden farkl\u0131 ise sin(\u0398) ka\u00e7t\u0131r ve \u0398 s\u0131f\u0131r, altm\u0131\u015f ve doksan dereceden farkl\u0131ysa da cos(\u0398) ka\u00e7t\u0131r bilemeyiz.<br \/>\nYer\u00e7ekim ivmesi olan g\u2019yi 9,81 metre_b\u00f6l\u00fc_saniye_kare_almak al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131m\u0131z aras\u0131ndad\u0131r ama tam de\u011feri tam\u0131 tam\u0131na, yani virg\u00fclden sonraki t\u00fcm basamaklar\u0131 ile nedir acaba? Y\u00fckseklikle de\u011fi\u015fece\u011fini biliyoruz da, D\u00fcnya magmas\u0131n\u0131n de\u011fi\u015fimi ile de de\u011fi\u015fir mi mesela?<br \/>\n\u0130lk h\u0131z olan v de\u011ferini tam\u0131 tam\u0131na \u00f6l\u00e7m\u00fc\u015f olabilir miyiz; virg\u00fclden sonra ka\u00e7\u0131nc\u0131 basama\u011fa dek?<\/p>\n<p>Bu ko\u015fullar ba\u011flam\u0131nda yineleyelim bu yaz\u0131n\u0131n konusu olan soruyu: Galilei denklemlerine ge\u00e7mi\u015fte uymu\u015f olan, \u015fimdi uymakta olan ve gelecekte uyacak olan herhangi bir par\u00e7ac\u0131k, cisim var m\u0131d\u0131r, olabilir mi?<\/p>\n<p>Daha da vahim soru \u015fu de\u011fil midir? \u201cOlmad\u0131! Yok! Olmayacak!\u201d diye yan\u0131tlan\u0131yorsa, bir tek par\u00e7ac\u0131k dahi tam\u0131 tam\u0131na uymuyorsa da Galilei Denklemleri ve dahi di\u011fer benzeri Fizik denklemleri acep niye yaz\u0131l\u0131yordur ki?<\/p>\n<p>\u0130\u015fte geldik en alttaki, en \u00f6ndeki, en zor soruya: \u201cAcaba, Fizik\u2019e yakla\u015f\u0131m\u0131m\u0131z m\u0131 yanl\u0131\u015f?\u201d<br \/>\nO da ne? Daha altta, daha \u00f6nde, daha zor olan \u015fu soru mu var? Sahi, Fizik nedir? (****)<\/p>\n<p>(*) \u00d6rne\u011fin, Karl Marx\u2019a atfedilen ama \u00e7ok daha \u00f6ncesinden beri bilinen \u015fu s\u00f6zde oldu\u011fu gibi; \u2018\u0130nsan sarayda ba\u015fka, kul\u00fcbede ba\u015fka d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr.\u2019 \u00d6rne\u011fin, G\u00fcne\u015f \u2018ben\u2019i \u0131s\u0131t\u0131r da kar \u00fc\u015f\u00fct\u00fcr.<br \/>\n(**) https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/At%C4%B1%C5%9F_hareketi<br \/>\n(***) Bu soru, bu sat\u0131rlar\u0131n yazan\u0131 bencileyin fakirin, Harun R\u0131zatepe (Sayg\u0131, sevgi ve bor\u00e7lulukla anar\u0131m.) ile ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 Bilim Felsefesi Doktora\u2019s\u0131n\u0131n ba\u015flang\u0131\u00e7 sorusudur.<br \/>\n(****) Daha \u00e7ok say\u0131da harf kullanarak ayn\u0131 soru \u015f\u00f6yle de sorulabilir: Sahi, (bilinen, bildi\u011fimizi iddia etti\u011fimiz) Fizik nedir?<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Fizik \u201311 \/ e\u2013 \u0130\u00e7erik: Ne yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131n fark\u0131nda olmak ya da ol_A_mamak! Aksiyom, postulat, varsay\u0131m, iddia etmek ile e\u015fanlama sahip \u2018hypothesis\u2019 s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc, alt tez, alt sav, \u00f6n sav demektir g\u00fczel T\u00fcrk\u00e7e\u2019mizde. Herhangi bir ki\u015fi i\u00e7in en alttaki sav \u015fudur: \u2018Ben var\u0131m.\u2019 Bunun \u00fcst\u00fcne (ard\u0131na) \u015fu yerle\u015ftirilebilir: \u2018D\u0131\u015f d\u00fcnya var.\u2019 Peki, acaba, bu iki varl\u0131k yani [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1425,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-396","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-genel"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/396","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1425"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=396"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/396\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=396"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=396"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=396"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}