Fizik \u201310\u2013<\/p>\n
\u0130\u00e7erik: Ge\u00e7en g\u00fcnlerden gelecek g\u00fcnlere<\/p>\n
\u201cB\u00d6L B\u00d6L, NEREYE DEK? Fizik -2-\u201c b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde ve ilgili sonrakilerde g\u00f6rd\u00fck; Parmenides ve \u00f6\u011frencisi Zeno, g\u00fcn\u00fcm\u00fczden yakla\u015f\u0131k 2500 y\u0131l \u00f6nce, \u015f\u00f6yle bir \u00f6neri ileri s\u00fcrm\u00fc\u015flerdi: \u201cA\u015fil ile bir kaplumba\u011fa aras\u0131nda bir d\u00fcz \u00e7izgi hayal edelim. Bu \u00e7izgiyi yar\u0131ya, sonra onun da yar\u0131s\u0131na, sonra \u015funun da yar\u0131s\u0131na sonsuz kez b\u00f6ld\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz\u00fc hayal edebiliriz. Her yar\u0131n\u0131n da bir yar\u0131s\u0131 olaca\u011f\u0131na ve b\u00f6ylece sonsuz yar\u0131 olaca\u011f\u0131na g\u00f6re A\u015fil kaplumba\u011faya eri\u015femez. Eri\u015fmeyi b\u0131rak\u0131n yerinden bile k\u0131p\u0131rdayamaz. Demek ki, hareket yoktur. Hareket bir yan\u0131lsamad\u0131r.\u201d
\nA\u015fil ve kaplumba\u011fan\u0131n nas\u0131l t\u00fcreyip, boy at\u0131p olgunla\u015ft\u0131\u011f\u0131 gibi konular\u0131 g\u00f6z ard\u0131 edelim. Parmenides ve \u00f6\u011frencisi Zeno\u2019nun kendileri hareket etti\u011finde, \u00f6rne\u011fin g\u00f6rd\u00fckleri de\u011fi\u015fti\u011finde e\u011fer ger\u00e7ekten hareket olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ama hareket ediyor yan\u0131lsamas\u0131 i\u00e7inde olduklar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor idiyseler, ileri s\u00fcrd\u00fckleri \u2018paradoks\u2019 ile tutarl\u0131 ya\u015fam\u0131\u015flar demektir. Ama belki de, hareket olmamas\u0131n\u0131n bir ger\u00e7eklik de\u011fil de, hayalle ger\u00e7e\u011fin bulamac\u0131n\u0131n \u2018mant\u0131ksal\u2019 bir sonucu oldu\u011funun bilincinde idiler. B\u00f6yle ise, son derece zekice tasarlanm\u0131\u015f bir b\u00fcy\u00fcc\u00fcl\u00fck \u00f6rne\u011fi sergilemi\u015f olduklar\u0131 i\u00e7in hayran olmamak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir.<\/p>\n
Ara not: \u201cB\u00fct\u00fcn Atinal\u0131lar keldir. Solon Atinal\u0131d\u0131r. \u00d6yle ise, Solon keldir.\u201d \u00f6nermesi ilk t\u00fcmcenin do\u011fru olmas\u0131 ko\u015fuluyla dorudur. Ama, \u201cSolon keldir. Solon Atinal\u0131d\u0131r. \u00d6yle ise, b\u00fct\u00fcn Atinal\u0131lar keldir.\u201d \u00f6nermesi, ilk c\u00fcmlenin do\u011fru olmas\u0131 halinde bile do\u011fru de\u011fildir.
\nAyn\u0131 \u015fekilde, \u201cHavadaki ok herhangi bir anda hareketsizdir. Bir sonraki anda da hareketsiz olaca\u011f\u0131 i\u00e7in, hareket edemez. Demek ki, hareket yoktur. Hareket bir yan\u0131lsamad\u0131r.\u201d \u2018paradoks\u2019u da tuhaf bir \u00f6nermedir. Olsa olsa, do\u011frusu \u015fudur: \u201cZaman\u0131n anlardan olu\u015ftu\u011fu tezi yetersizdir; \u00e7\u00fcnk\u00fc havadaki okun hareketini a\u00e7\u0131klamakta yetersiz kalmaktad\u0131r.\u201d<\/p>\n
Bug\u00fcn bile, uzay\u0131n ve zaman\u0131n ne menem \u015feyler oldu\u011funu bilmiyoruz. Kald\u0131 ki, A\u015fil-kaplumba\u011fa \u2018paradoks\u2019unda uzaydan s\u00f6z edilmedi\u011fine dikkat edilmelidir. Orada, A\u015fil ile kaplumba\u011fa aras\u0131ndaki bir mesafeden, uzakl\u0131ktan yani hayali bir \u00e7izgiden s\u00f6z edilmekte.<\/p>\n
Baz\u0131 kaynaklarda Ar\u015fimet\u2019e, baz\u0131 kaynaklarda da Tales\u2019e atfedilen \u015fu \u00f6nermeye ne dersiniz? \u201cD\u00fcnya\u2019n\u0131n tam bir k\u00fcre oldu\u011funu varsayal\u0131m ve Ekvatoru ba\u015ftan sona kat eden bir halat dolayal\u0131m. Diyelim ki, Ekvator uzunlu\u011fu E=40bin kilometre ve tam da ayn\u0131 uzunlukta bir halat\u0131m\u0131z var. Bu durumda halat\u0131m\u0131z\u0131n u\u00e7lar\u0131 bir birine ancak de\u011fmektedir. (K\u00fcresel D\u00fcnya\u2019da kutuptan kutuba ge\u00e7en bir \u00e7emberin uzunlu\u011fu da Ekvatorunki kadar olacakt\u0131r.) \u015eimdi diyelim ki, bu halat\u0131 Yer\u2019in her noktas\u0131ndan bir metre kadar y\u00fckseltmek istiyoruz. Halat u\u00e7lar\u0131 ka\u00e7 metre (kilometre) kadar a\u00e7\u0131l\u0131r veya halata ka\u00e7 metre (kilometre) kadarl\u0131k ekleme yapmal\u0131y\u0131z?\u201d<\/p>\n
Basit bir aritmetik i\u015flemiyle sonuca ula\u015fmak kolay. Halat u\u00e7lar\u0131 6,28 metre kadar a\u00e7\u0131l\u0131r veya 6,28 metre kadar ekleme yapmal\u0131y\u0131z. Ama ilk bak\u0131\u015fta, sonu\u00e7 sanki binlerce kilometre imi\u015f gibi gelmedi mi?
\n\u015eimdi de diyelim ki, daha uzun bir halat\u0131, \u00e7ember \u015feklinde G\u00fcne\u015f Sistemi\u2019nin \u00e7evresine dolayaca\u011f\u0131z ve yine her noktas\u0131ndan bir metre bolla\u015ft\u0131raca\u011f\u0131z. Halat u\u00e7lar\u0131 ka\u00e7 metre (kilometre) kadar a\u00e7\u0131l\u0131r veya halata ka\u00e7 metre (kilometre) kadarl\u0131k ekleme yapmal\u0131y\u0131z?
\nPeki ya Samanyolu \u00e7evresine dolasayd\u0131k?
\nEvet, \u00e7ok hakl\u0131s\u0131n\u0131z; hep ayn\u0131, yani 6,28 metrecik kadar a\u00e7\u0131lma olur veya ekleme yapmam\u0131z gerekir.
\n\u00c7\u00fcnk\u00fc, R=yar\u0131\u00e7ap ise, E=2\u03c0R \u00e7ember uzunlu\u011fudur ve yar\u0131\u00e7ap r=1metre kadar artt\u0131r\u0131lsa E\u2019=2\u03c0(R+r)=E+2\u03c0r olur. Yahut, t\u00fcrev alarak (dE\/dR) sonucun yar\u0131\u00e7aptan ba\u011f\u0131ms\u0131z oldu\u011fu kan\u0131tlanabilir.<\/p>\n
\u0130yi ho\u015f, matematiksel olarak kan\u0131tlad\u0131k da, g\u00f6rg\u00fcl (\u2018empirical\u2019) yani deneysel kan\u0131t elde etmek m\u00fcmk\u00fcn m\u00fcd\u00fcr?<\/p>\n
Ger\u00e7i eminim, pek \u00e7ok okuyucu \u201cGerek var m\u0131 ki?\u201d diye i\u00e7 ge\u00e7irir. \u201cNe de olsa matematik do\u011frulama ortada.\u201d diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. Ama, \u015funu da hat\u0131rlamak gerekir; karek\u00f6k i\u00e7inde eksi bir say\u0131s\u0131 Fizik\u2019te pek s\u0131kl\u0131kla kullan\u0131l\u0131r ama ger\u00e7eklikte kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 yoktur. \u00d6rne\u011fin karek\u00f6k i\u00e7inde eksi bir tane ekmek \u00fcretilemez. Bu konuya, yani Matematik ile Fizik aras\u0131ndaki ba\u011f\u0131nt\u0131lara yak\u0131n ileride de\u011finece\u011fiz. O zamana dek, R. Feynman\u2019\u0131n \u2018The Character of Physical Law\u2019 kitab\u0131n\u0131n ikinci b\u00f6l\u00fcm\u00fc olan \u2018The Relation of Mathematics to Physics\u2019i de yeniden okumu\u015f olurum.
\n\u0130\u015fte o zaman dek d\u00fc\u015f\u00fcnmek \u00fczere, \u2018B\u00fcy\u00fck Patlama\u2019 diye yayg\u0131nca bilinen kurama dair bir iki not d\u00fc\u015felim.
\n\u0130lkin, bu kurama ili\u015fkin deney ve matematik olmad\u0131\u011f\u0131na, olamayaca\u011f\u0131na da, dikkat edilmelidir. B\u0131rak\u0131n deneyi, \u00f6l\u00e7\u00fcm bile yoktur; olmas\u0131 da beklenmez zaten. Bu haliyle de Felsefe say\u0131lsa, ayk\u0131r\u0131 m\u0131 d\u00fc\u015fer?
\n\u00c7ok daha derinden bir kar\u015f\u0131 tez ileri s\u00fcrmek de m\u00fcmk\u00fcn: \u2018K\u00fctle nedir?\u2019 Bilmiyoruz ama F=ma e\u015fitli\u011fi ile bir Fizik yasas\u0131n\u0131 ifade ediyoruz. \u2018Nesneler nas\u0131l etkile\u015fir, yani kuvvet nedir, nas\u0131l olu\u015fur?\u2019 Bilmiyoruz ama bir \u00f6nceki e\u015fitli\u011fin sol taraf\u0131na kuvvet ifadesi olarak F yaz\u0131yoruz. Demek ki, hen\u00fcz \u2018Fizi\u011fin F\u2019sini bile bilmiyoruz. Bir de kalkm\u0131\u015f, evrenin ilk milisaniyesinde s\u0131cakl\u0131k ne kadar imi\u015f, hangi par\u00e7ac\u0131klar olu\u015fmu\u015f imi\u015f gibi mevzulara ak\u0131l yoruyoruz.<\/p>\n
Kim bilir, g\u00fcn\u00fcm\u00fczden 2500 y\u0131l sonra da \u2018g\u00f6k kubbede kalm\u0131\u015f bir ho\u015f seda\u2019 olarak \u2018B\u00fcy\u00fck Patlay\u0131\u015f\u2019 kuram\u0131ndan s\u00f6z edilir belki. Hatta \u03c0 say\u0131s\u0131n\u0131n tam de\u011feri de bulunmu\u015f olabilir.<\/p>\n
Sahi, Evren’in, Bilim’in, Fizik’in yasalar\u0131, evrenin en ba\u015f\u0131ndan beri ayn\u0131 m\u0131d\u0131r, ayn\u0131 m\u0131 kalm\u0131\u015ft\u0131r? Nereden, nas\u0131l bilece\u011fiz?<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Fizik \u201310\u2013 \u0130\u00e7erik: Ge\u00e7en g\u00fcnlerden gelecek g\u00fcnlere \u201cB\u00d6L B\u00d6L, NEREYE DEK? Fizik -2-\u201c b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde ve ilgili sonrakilerde g\u00f6rd\u00fck; Parmenides ve \u00f6\u011frencisi Zeno, g\u00fcn\u00fcm\u00fczden yakla\u015f\u0131k 2500 y\u0131l \u00f6nce, \u015f\u00f6yle bir \u00f6neri ileri s\u00fcrm\u00fc\u015flerdi: \u201cA\u015fil ile bir kaplumba\u011fa aras\u0131nda bir d\u00fcz \u00e7izgi hayal edelim. Bu \u00e7izgiyi yar\u0131ya, sonra onun da yar\u0131s\u0131na, sonra \u015funun da yar\u0131s\u0131na sonsuz kez […]<\/p>\n","protected":false},"author":1425,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-355","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-genel"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/355","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1425"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=355"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/355\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=355"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=355"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=355"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}