{"id":267,"date":"2024-11-10T00:59:07","date_gmt":"2024-11-09T21:59:07","guid":{"rendered":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/?p=267"},"modified":"2024-11-10T01:07:19","modified_gmt":"2024-11-09T22:07:19","slug":"dalga-mekanigi-a","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/2024\/11\/10\/dalga-mekanigi-a\/","title":{"rendered":"DALGA MEKAN\u0130\u011e\u0130 \u2013 a \u2013"},"content":{"rendered":"

Fizik \u20139 \/ a\u2013<\/p>\n

\u0130\u00e7erik: Duran cisimlerin dalgas\u0131 olmaz. Bu yaz\u0131n\u0131n ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 da devinen nesnenin dalgas\u0131 anlam\u0131 ta\u015f\u0131r.<\/p>\n

Daha \u00f6nceki yaz\u0131lar\u0131m\u0131zda de\u011finmi\u015ftik; kuvvetin (\u2018action at a distance\u2019) ne oldu\u011funu, nas\u0131l oldu\u011funu bilmiyoruz. Ama atomlar\u0131n d\u0131\u015f kabuklar\u0131n\u0131 eksi y\u00fckl\u00fc elektronlar\u0131n olu\u015fturdu\u011funu biliyoruz. Eksi y\u00fckl\u00fc elektronlar\u0131n da birbirini itti\u011fini biliyoruz. \u00d6yle ki, bu iti\u015f (Coulomb) kuvveti aradaki uzakl\u0131\u011f\u0131n karesi ile ters orant\u0131l\u0131 olarak b\u00fcy\u00fcyor. Dolay\u0131s\u0131 ile, \u015fu an klavyenin tu\u015flar\u0131na bast\u0131\u011f\u0131m\u0131 san\u0131yorum ama arada hi\u00e7bir temas\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 biliyorum. Cam\u0131 k\u0131ran ta\u015f da top da asl\u0131nda cama temas etmeden k\u0131r\u0131yor.
\nBuraya dek \u015fahane!
\nAma \u015fimdi i\u015fin rengi hayli de\u011fi\u015fecek! Elektronlar ve dolay\u0131s\u0131 ile atomlar birbirini itiyorsa, ben nas\u0131l var oluyorum, klavye nas\u0131l var oluyor? \u00d6zetle madde topaklar\u0131 nas\u0131l olu\u015fuyor; masa, oda, D\u00fcnya, vd.?
\nHayat\u0131n hemen her alan\u0131nda g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz \u00e7ok i\u015flevsellik burada da i\u015f ba\u015f\u0131nda! Atomlar\u0131n elektronlar\u0131 ba\u015fka atomlar\u0131nkini iterken onlar\u0131n \u00e7ekirdeklerini \u00e7ekti\u011fi i\u00e7in i\u011f \u015fekline benze\u015fiyorlar. Ayn\u0131 esnada \u00e7ekirdekler de atom merkezinden bir nebze kaym\u0131\u015f bir konuma eri\u015fiyorlar. Dolay\u0131s\u0131 ile i\u011flerin ayn\u0131 tarafa bakan u\u00e7lar\u0131 eksi (art\u0131) ters tarafa bakan u\u00e7lar\u0131 da art\u0131 (eksi) y\u00fck ta\u015f\u0131yor hale geliyorlar. Bu \u00f6rg\u00fc de, gayet sa\u011flam bir arada bulunu\u015funu sa\u011fl\u0131yor atomlar\u0131n. O kadar ki, biraz \u00e7ekilseler veya s\u0131k\u0131\u015ft\u0131r\u0131lsalar bile, bu bask\u0131 kalkt\u0131\u011f\u0131 zaman eski hallerine \u00e7abucak d\u00f6n\u00fcveriyorlar. \u00d6rne\u011fin yaylar (\u2018spring\u2019) b\u00f6yle olu\u015fuyor, l\u00e2stikler ve di\u011fer pek \u00e7ok malzeme de. Alttaki resim \u015fu adresten al\u0131nt\u0131lanm\u0131\u015ft\u0131r (*)<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Bu konuyu ilk ara\u015ft\u0131ranlardan Robert Hook, minik boy de\u011fi\u015fimleri (\u0394) sa\u011flayabilmek i\u00e7in gerekli kuvvetin (F, \u2018restoring force\u2019) \u015f\u00f6ylesi bir yal\u0131n ba\u011f\u0131nt\u0131ya uymas\u0131 gerekti\u011fini deneysel yoldan bulgulam\u0131\u015ft\u0131;
\nF=-k\u0394 . E\u015fitlik 1
\nE\u015fitlik 1\u2019deki k simgesine Hook sabiti denir ve malzemeden malzemeye de\u011fi\u015fir. Oradaki \u2013 i\u015fareti ise, boyunu s\u0131k\u0131\u015ft\u0131r\u0131rken malzemenin itim, uzat\u0131rken de \u00e7ekim kuvveti uygulad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtir. (**)
\nDikkate \u015fayand\u0131r; bu kez, atomlar\u0131 birbirinden daha \u00e7ok uzakla\u015ft\u0131rmak i\u00e7in de (daha \u00e7ok yak\u0131nla\u015ft\u0131rmak i\u00e7in de) daha b\u00fcy\u00fck kuvvetler uygulamak gerekir.
\n\u015eap \u015fahane! De\u011fil mi?
\nEksi y\u00fckl\u00fc elektronlar\u0131n (art\u0131 y\u00fckl\u00fc \u00e7ekirdeklerin) birbirini itmesi ve ama eksi y\u00fckl\u00fc elektronlar\u0131n art\u0131 y\u00fckl\u00fc \u00e7ekirdekleri \u00e7ekmesi nedeniyle atomlar birbirini \u00e7ekerek madde topaklar\u0131 olu\u015fturuyorlar.
\n\u0130\u015fte b\u00f6yle, Hook Sabiti bilinen (deneyle\/\u00f6l\u00e7\u00fcmle saptanm\u0131\u015f olan) bir yay\u0131 yukar\u0131dan sabitleyip yere do\u011fru sark\u0131tm\u0131\u015f olal\u0131m. Alt ucunun yerden y\u00fcksekli\u011fini \u00f6l\u00e7elim.
\nSonra da, bu yay\u0131n alt ucuna k\u00fctlesi m olan bir cisim ba\u011flayal\u0131m.
\nKallavi not: K\u00fctle ne demektir bilmiyorum. \u015eimdiye dek hi\u00e7bir insan da bilmi\u015f, \u00f6\u011frenmi\u015f, \u00f6\u011fretmi\u015f de\u011fil.
\nBu k\u00fctle, yer\u00e7ekim nedeniyle yay\u0131 a\u015fa\u011f\u0131 do\u011fru H miktar\u0131nda sark\u0131tm\u0131\u015f olsun. Bu H miktar\u0131 da k\u00fc\u00e7\u00fck olsun ki, Hook Yasas\u0131\u2019n\u0131 uygulayabilelim.
\nKallavi not: Yer\u00e7ekimi nedir, nas\u0131l olu\u015fur bilmiyorum. \u015eimdiye dek hi\u00e7bir insan da bilmi\u015f, \u00f6\u011frenmi\u015f, \u00f6\u011fretmi\u015f de\u011fil.
\nAma Hook yasas\u0131 ile Newton\u2019un k\u00fctle\u00e7ekim yas\u0131n\u0131 (F_g=mg) \u015f\u00f6ylece birle\u015ftirerek bir k\u00fctle \u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fc yapabilirim:
\nYere do\u011fru olan y\u00f6n\u00fc positif olarak alay\u0131m ve nesne \u00fcst\u00fcndeki net (toplam) kuvveti yazay\u0131m;
\nF_net=mg-kH . E\u015fitlik 2
\nNesne dengede durdu\u011funa g\u00f6re F_net=0\u2019d\u0131r ve
\nkH=mg\u00a0 E\u015fitlik 3
\nelde ederim. Buradan da
\nm=kH\/g . E\u015fitlik 4
\nelde ederim.
\nHarika! De\u011fil mi? K\u00fctlenin ne oldu\u011funu bilmiyorum ama k\u00fctlenin de\u011ferini \u00f6l\u00e7ebiliyorum. H y\u00fckseklik de\u011fi\u015fimini \u00f6l\u00e7erim; g=9,81 metre\/saniyekare oldu\u011funu biliyorum, k\u2019y\u0131 da biliyorum, daha \u00f6nce \u00f6l\u00e7m\u00fc\u015ft\u00fcm ve E\u015fitlik 4\u2019\u00fc kullanarak m de\u011ferini bulabilirim.
\nDemek ki, \u015fu an elimde k\u00fctlesini bildi\u011fim bir m cismi var.
\nNe mi yapaca\u011f\u0131m bu cisimle?
\nKim bilir? Belki DALGA MEKAN\u0130\u011e\u0130 \u2013 b \u2013 ba\u015fl\u0131kl\u0131 yaz\u0131da a\u00e7\u0131klar\u0131m, belki daha sonra\u2026<\/p>\n

(*) http:\/\/bilgioloji.com\/pages\/fen\/kimya\/bag\/dipol-nedir-kalici-ve-induklenmis-gecici-dipol-ne-demektir\/
\n(**) Hook Yasas\u0131 asl\u0131nda \u00f6rne\u011fini daha \u00f6nce tart\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir Kuvvet Serisi A\u00e7\u0131l\u0131m\u0131\u2019n\u0131n (\u2018Power Series\u2019) ilk terimidir. Bkz., GAL\u0130LE\u0130 DENKLEMLER\u0130 ve F\u0130YAT DE\u011e\u0130\u015e\u0130MLER\u0130, https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/2024\/09\/22\/galilei-denklemleri-ve-fiyat-degisimleri\/<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Fizik \u20139 \/ a\u2013 \u0130\u00e7erik: Duran cisimlerin dalgas\u0131 olmaz. Bu yaz\u0131n\u0131n ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 da devinen nesnenin dalgas\u0131 anlam\u0131 ta\u015f\u0131r. Daha \u00f6nceki yaz\u0131lar\u0131m\u0131zda de\u011finmi\u015ftik; kuvvetin (\u2018action at a distance\u2019) ne oldu\u011funu, nas\u0131l oldu\u011funu bilmiyoruz. Ama atomlar\u0131n d\u0131\u015f kabuklar\u0131n\u0131 eksi y\u00fckl\u00fc elektronlar\u0131n olu\u015fturdu\u011funu biliyoruz. Eksi y\u00fckl\u00fc elektronlar\u0131n da birbirini itti\u011fini biliyoruz. \u00d6yle ki, bu iti\u015f (Coulomb) kuvveti aradaki […]<\/p>\n","protected":false},"author":1425,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-267","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-genel"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/267","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1425"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=267"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/267\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=267"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=267"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=267"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}