{"id":1535,"date":"2026-04-28T11:56:27","date_gmt":"2026-04-28T08:56:27","guid":{"rendered":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/?p=1535"},"modified":"2026-04-28T11:59:02","modified_gmt":"2026-04-28T08:59:02","slug":"evreni-tam-olarak-anlayabilir-tam-bilimi-kurabilir-miyiz-son","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/2026\/04\/28\/evreni-tam-olarak-anlayabilir-tam-bilimi-kurabilir-miyiz-son\/","title":{"rendered":"Evreni tam olarak anlayabilir, tam bilimi kurabilir miyiz? -SON-"},"content":{"rendered":"<p>Ba\u015fl\u0131ktaki sorunun yan\u0131t\u0131n\u0131 vermi\u015ftik; Hay\u0131r!<br \/>\n\u00c7\u00fcnk\u00fc, \u00f6ncelikle bir asl\u00ee \u2018essential\u2019, yap\u0131sal \u2018fundamental\u2019 gerek\u00e7esi var o yan\u0131t\u0131n bir de y\u00f6ntemsel, teknik olan\u0131.<br \/>\n\u0130lkini de\u011ferlendirelim: Bilim (=Fizik) bilgisi, \u00f6l\u00e7\u00fcme dayal\u0131d\u0131r. Yani, \u00f6l\u00e7\u00fclemeyen her\u015fey Bilim bilgisi d\u0131\u015f\u0131d\u0131r. \u00d6l\u00e7mek ile nicelik neredeyse \u00f6zde\u015ftir. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fcn niteli\u011fi, konusu ne olurla olsun \u00f6l\u00e7\u00fcm de\u011ferleri niceliktir. Bu sebeple de \u201cBilim bilgisi niceli\u011fe dayal\u0131d\u0131r.\u201d  dense de olur.<br \/>\nGelgelelim, \u00f6l\u00e7\u00fcmlerde en az\u0131ndan iki kez eksiklik ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r. \u0130lki, \u00f6l\u00e7\u00fcmlerin duyarl\u0131l\u0131\u011f\u0131d\u0131r (\u2018hassal\u0131k\u2019). Bu da, ili\u015fkili niceli\u011fin noktadan sonraki ka\u00e7 basama\u011fa dek g\u00f6t\u00fcr\u00fclebilece\u011fi ile ilgidir. (#1) Diyelim ki, A konumundaki bir nesne ile B konumundaki bir nesne aras\u0131ndaki en yak\u0131n mesafeyi \u00f6l\u00e7mek istiyoruz. Bu, masam\u0131z\u0131n bir kenar\u0131n\u0131n uzunlu\u011fu olabilece\u011fi gibi, iki bakteri aras\u0131ndaki uzakl\u0131k da olabilir iki atom aras\u0131ndaki uzakl\u0131k da. Kullanaca\u011f\u0131m\u0131z metre \u00e7ubu\u011funun b\u00f6lmeleri, o b\u00f6lmeleri ay\u0131ran \u00e7izgilerin kal\u0131nl\u0131\u011f\u0131, metre \u00e7ubu\u011funun esnek olup olmad\u0131\u011f\u0131 ve s\u0131cakl\u0131k de\u011fi\u015fimleriyle genle\u015fip genle\u015fmeyece\u011fi asl\u00ee ve yap\u0131sal sorunlardand\u0131r. Keza, lazermetre \u00f6l\u00e7\u00fcm aletindeki gaz\u0131n sald\u0131\u011f\u0131 \u0131\u015f\u0131k dalga boyunun gaz s\u0131cakl\u0131k ve bas\u0131n\u00e7 de\u011fi\u015fiklikleri ile de\u011fi\u015fip de\u011fi\u015fmeyece\u011fi asl\u00ee ve yap\u0131sal sorunlardand\u0131r. Ayn\u0131 nedenle, elektronik par\u00e7alar\u0131n\u0131n da. Atomlar aras\u0131ndaki uzakl\u0131\u011f\u0131 \u00f6l\u00e7ebilecek bir elektron mikroskobu da b\u00fct\u00fcn bu eksiklik ve zay\u0131fl\u0131klardan ba\u011f\u0131\u015f\u0131k de\u011fildir. Kald\u0131 ki, masa da, bakteri de atom da sabit (\u2018stable\u2019) de\u011fildir, oynakt\u0131r. \u015eu halde ne ile neyi tam olarak \u00f6l\u00e7e_B\u0130L_eceksiniz?<br \/>\nHani, gayet hatal\u0131 bir bi\u00e7imde \u2018\u00f6l\u00e7\u00fcm hatalar\u0131\u2019 diye adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f \u00f6l\u00e7\u00fcm sonu\u00e7lar\u0131 var ya (#2), i\u015fte bunlar hi\u00e7 de hatal\u0131 olmay\u0131p her par\u00e7as\u0131n\u0131n ba\u015fka her par\u00e7as\u0131yla s\u00fcrekli etkile\u015fen evrendeki Heisenberg\u2019in Belirsizlik \u0130lkesi\u2019nin \u00f6l\u00e7\u00fcmlerle saptanm\u0131\u015f h\u00e2lidir. Yani her \u00f6l\u00e7\u00fcm, evrenin bir par\u00e7as\u0131n\u0131n bir ba\u015fkas\u0131 \u00fcst\u00fcndeki etkisi, onun durumunu de\u011fi\u015ftirmesidir. Bu nedenle de, bir \u00f6l\u00e7\u00fcm sonucu (niceli) ayn\u0131 nesne \u00fcst\u00fcnde ayn\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcm arac\u0131 ile bile yap\u0131lm\u0131\u015f olsa ba\u015fka bir \u00f6l\u00e7\u00fcmle ayn\u0131 sonucu (ayn\u0131 niceli) vermeyecektir. (#3)<br \/>\n\u00d6l\u00e7\u00fcmler tam de\u011fil, eksikli, oynak sonu\u00e7lu iken; bu \u00f6l\u00e7\u00fcmlere dayal\u0131 Bilim bilgisi tam ol(a)maz!<br \/>\nBu yaz\u0131 dizisinin sonucu (y\u00f6ntemsel, teknik gerek\u00e7eyi sonraya b\u0131rakarak) \u015fudur; tam belirli olmayan, eksikli \u00f6l\u00e7\u00fcmlere dayal\u0131 Bilim bilgisi ile evreni tam olarak anlayamaz, tam bilimi kuramay\u0131z.<\/p>\n<p>(#1) \u201csignificant figures\u201d Bkz., https:\/\/www.google.com\/search?q=significant+figures&amp;rlz=1C1CHBF_enTR1209TR1209&amp;oq=significant+&amp;gs_lcrp=EgZjaHJvbWUqBwgCEAAYgAQyBwgAEAAYjwIyBwgBEAAYgAQyBwgCEAAYgAQyBwgDEC4YgAQyBwgEEAAYgAQyBwgFEAAYgAQyBwgGEAAYgAQyBwgHEAAYgAQyBwgIEAAYgAQyBwgJEAAYjwLSAQg3MTk4ajBqN6gCALACAA&amp;sourceid=chrome&amp;ie=UTF-8<\/p>\n<p>(#2) https:\/\/www.google.com\/search?q=%C3%B6l%C3%A7%C3%BCm+hatalar%C4%B1&amp;sca_esv=ef29f624651829e3&amp;rlz=1C1CHBF_enTR1209TR1209&amp;sxsrf=ANbL-n6ObL1mmUisSqMfXYM1qpfVH5AWpQ%3A1777313128524&amp;ei=aKXvad3bH8COxc8PyIrPsAs&amp;ved=0ahUKEwjdr7itz46UAxVAR_EDHUjFE7YQ4dUDCBA&amp;uact=5&amp;oq=%C3%B6l%C3%A7%C3%BCm+hatalar%C4%B1&amp;gs_lp=Egxnd3Mtd2l6LXNlcnAiEsO2bMOnw7xtIGhhdGFsYXLEsTIIEAAYgAQYywEyBhAAGAcYHjIEEAAYHjIFEAAY7wUyBRAAGO8FMgUQABjvBTIFEAAY7wUyBRAAGO8FSIcCUABYAHAAeACQAQCYAdEBoAHRAaoBAzItMbgBA8gBAPgBAZgCAaAC2wGYAwCSBwMyLTGgB8IEsgcDMi0xuAfbAcIHAzMtMcgHCIAIAQ&amp;sclient=gws-wiz-serp<\/p>\n<p>(#3) \u00d6l\u00e7\u00fcmlerdeki \u201chatalar\u201d, Gauss da\u011f\u0131l\u0131m\u0131 s\u0131cakl\u0131kla ilgili olabilir. Yani, mutlak s\u0131cakl\u0131\u011fa (yakla\u015f\u0131k -273 Celcius derece) yak\u0131n s\u0131cakl\u0131ktaki \u00f6l\u00e7\u00fcmlerin \u201chata\u201d da\u011f\u0131l\u0131m e\u011frisinin Yer\u2019dekilere k\u0131yasla daha dar olaca\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6rmekteyim. Bu da gayet g\u00fczel (\u2018chalenging\u2019) bir Nasa projesi olabilir. \u201c\u00d6nersem mi?\u201d diye d\u00fc\u015f\u00fcnmedi de\u011filim. Ama sonucun ne bana ne de \u00fclkeme bildirilmeyecek oldu\u011fu, yarar sa\u011flamayacak oldu\u011fu kan\u0131s\u0131 ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131mdan \u00f6t\u00fcr\u00fc yapmad\u0131m. Dileyen yapabilir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Ba\u015fl\u0131ktaki sorunun yan\u0131t\u0131n\u0131 vermi\u015ftik; Hay\u0131r! \u00c7\u00fcnk\u00fc, \u00f6ncelikle bir asl\u00ee \u2018essential\u2019, yap\u0131sal \u2018fundamental\u2019 gerek\u00e7esi var o yan\u0131t\u0131n bir de y\u00f6ntemsel, teknik olan\u0131. \u0130lkini de\u011ferlendirelim: Bilim (=Fizik) bilgisi, \u00f6l\u00e7\u00fcme dayal\u0131d\u0131r. Yani, \u00f6l\u00e7\u00fclemeyen her\u015fey Bilim bilgisi d\u0131\u015f\u0131d\u0131r. \u00d6l\u00e7mek ile nicelik neredeyse \u00f6zde\u015ftir. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fcn niteli\u011fi, konusu ne olurla olsun \u00f6l\u00e7\u00fcm de\u011ferleri niceliktir. Bu sebeple de \u201cBilim bilgisi niceli\u011fe [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1425,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-1535","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-genel"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1535","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1425"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1535"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1535\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1535"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1535"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1535"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}