{"id":1486,"date":"2026-03-27T13:37:10","date_gmt":"2026-03-27T10:37:10","guid":{"rendered":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/?p=1486"},"modified":"2026-03-27T13:37:28","modified_gmt":"2026-03-27T10:37:28","slug":"zamanda-yolculuk","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/2026\/03\/27\/zamanda-yolculuk\/","title":{"rendered":"Zamanda Yolculuk"},"content":{"rendered":"<p>I\u015f\u0131nlar\u0131n demet halinde \u00e7izgiler izleyerek davrand\u0131\u011f\u0131 Geometrik Optik kapsam\u0131ndaki olaylar\u0131n tersinir oldu\u011fu bilinmektedir. Yani, aynadan yans\u0131yan, mercek ya da prizmadan ge\u00e7en, suda k\u0131r\u0131nan \u0131\u015f\u0131n\u0131n kayna\u011f\u0131 ile hedefi (\u00f6rne\u011fin, hedef ekran\u0131) yer de\u011fi\u015ftirildi\u011finde izlenen y\u00f6r\u00fcnge ayn\u0131 kal\u0131r. Dahas\u0131, \u0131\u015f\u0131n kayna\u011f\u0131n\u0131n ve hedefin g\u00f6sterilmedi\u011fi foto\u011fraflara bakarak \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n yay\u0131lma y\u00f6n\u00fc saptanamaz. Kimya\u2019da da baz\u0131 tepkimelerin tersinir oldu\u011fu bilinmektedir. Keza, baz\u0131 Is\u0131ldevinim (\u201cThermodynamics\u201d) s\u00fcre\u00e7lerinin de tersinir t\u00fcrden oldu\u011fu bilinmektedir.<br \/>\nBiraz da bu bilgilerden kaynakl\u0131 olsa gerek, \u201czamanda yolculuk\u201d konusu da hayli ilgisini \u00e7ekegelmi\u015f insanl\u0131\u011f\u0131n. L\u00e2kin, gelece\u011fin hen\u00fcz olu\u015fmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n fikriyle, sadece zamanda geriye yolculuktan s\u00f6z edilmekte, \u015fimdilik. Ama, bu geriye yolculu\u011fun an be an s\u00fcrekli olarak m\u0131 ger\u00e7ekle\u015fe\u011fi umulmakta, yoksa anl\u0131k z\u0131plama bi\u00e7iminde mi ger\u00e7ekle\u015fe\u011fi umulmakta; i\u015fte buras\u0131 belirtilmez \u00e7o\u011fu kez. Yine de \u201cHele bir geriye z\u0131plamay\u0131 becerelim, sonras\u0131nda s\u00fcrekli bi\u00e7imde geriye gitmeyi de umabiliriz.\u201d diye d\u00fc\u015f\u00fcnmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<br \/>\nFizik \u00e7er\u00e7evesinde ise, Pozitron gibi bir Z\u0131ttaneci\u011fin (\u201cAntiparticle) Elektron\u2019a g\u00f6re (bize g\u00f6re de) zamanda geriye gitti\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir. Bu \u00f6zellik salt Elektron_Pozitron \u00e7iftine de\u011fil t\u00fcm Z\u0131ttaneciklere \u00f6zg\u00fcd\u00fcr.<br \/>\nPozitronun da Elektronun da bilinmedi\u011fi bir \u00e7a\u011fda, zaman (yani bize g\u00f6re) ilerlerken zamanda geriye gidi\u015fin \u015fimdiyi ve gelece\u011fi nas\u0131l etkiledi\u011fi, nam_\u0131 di\u011fer, Nedensellik yani Sebep_Netice ili\u015fkisini (\u201cCausality\u201d) g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne seren ki\u015fi Sofokles\u2019tir. (#1) Dikkatli okuyucu fark etmi\u015f olabilir ki, Sofokles\u2019in bu an\u0131lan Kral \u00d6dip adl\u0131 Tragedya\u2019s\u0131nda zaman k\u00e2h z\u0131plamalarla k\u00e2h k\u0131sa b\u00f6l\u00fcmler i\u00e7inde s\u00fcreklilik h\u00e2linde geriye gider, gelir.<br \/>\nBir ba\u015fka dikkat \u00e7ekici nokta \u015fudur: hi\u00e7 kimse alabildi\u011fine geri gidip en ba\u015ftaki \u201cTrajik Hata\u201dy\u0131 (\u201chamartia\u201d (#2)) yani olaylar\u0131 ba\u015flatan ilk keh\u00e2neti, yani minik bir yavrunun ileride babas\u0131n\u0131 \u00f6ld\u00fcr\u00fcp yerine ge\u00e7erek kral olaca\u011f\u0131n\u0131 ve annesi ile evlenece\u011fini s\u00f6yleyen k\u00e2hini, bunlar\u0131 s\u00f6ylemesinden evvel \u00f6ld\u00fcrmek arzusu duymaz. (B\u00f6yle olsa zaten tragedya olmazd\u0131. \u015eaka, \u015faka!)<br \/>\nGelgelelim, Richard Feynman ad\u0131yla yay\u0131mlanm\u0131\u015f \u015fu vidyonun 8:53 zaman\u0131nda s\u00f6z\u00fc edilen bir paradoksta zamanda geriye gidip dedesini \u00f6ld\u00fcren bir \u015fahs\u0131n, \u00f6z babas\u0131n\u0131n ve dolay\u0131s\u0131 ile bizzat ve bizatihi kendisinin do\u011fumunu engelleyebilmesinin olanakl\u0131 olup olmad\u0131\u011f\u0131 tart\u0131\u015f\u0131l\u0131r. (#3)<br \/>\nBu an\u0131lan vidyodaki s\u00f6zler ve fikirler ger\u00e7ekten Feynman\u2019a m\u0131 aittir? Ku\u015fkuluyum. Zira, ayn\u0131 vidyonun az \u00f6ncesinde yani 8:14 zaman\u0131nda evrende sonsuz enerji olmad\u0131\u011f\u0131ndan s\u00f6z edilir. \u00d6nceki pek \u00e7ok yaz\u0131m\u0131zda da belirtmi\u015f idik; evrende  \uf0a5 enerji yoktur ama Maxwell\u2013Boltzmann \u0130statisti\u011fi\u2019nde, Max Plank Karacisim Denlemi\u2019nde, Albert Einstein Is\u0131 S\u0131\u011fas\u0131 denkleminde enerji hep \uf0a5\u2019a gider. Bu nas\u0131l olur? Nas\u0131l olur da Feynman, Maxwell\u2013Boltzmann \u0130statisti\u011fi\u2019ne, Max Plank Karacisim Denlemi\u2019ne, Albert Einstein Is\u0131 S\u0131\u011fas\u0131 denklemine itiraz etmez?<br \/>\nZaten, ayn\u0131 vidyonun 5:50 zaman\u0131 dolay\u0131nda \u015funlar\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor Feynman: Zaman makinesi ile zamanda 10 dakika geri gidip makinenizden d\u0131\u015far\u0131 ad\u0131m att\u0131\u011f\u0131n\u0131zda (\u2026) uzay\u0131n bo\u015flu\u011funa basars\u0131n\u0131z. Havas\u0131zl\u0131ktan bo\u011fulur, donar ve \u00f6l\u00fcrs\u00fcn\u00fcz. \u00c7\u00fcnk\u00fc 10 dakika \u00f6nce D\u00fcnya bam ba\u015fka bir konumda idi. \u201c\u2014Geriye gitmek i\u00e7in D\u00fcnya\u2019n\u0131n 10 dakika \u00f6nceki tam konumunu hesaplaman\u0131z gerekir.\u201d<br \/>\nBu denli dolamba\u00e7l\u0131 gerek\u00e7elere gerek yok asl\u0131nda. Kestirmeden s\u00f6yleyeyim: Zamanda geriye gidip dedenizi \u00f6ld\u00fcremezsiniz. \u00c7\u00fcnk\u00fc, o zamanda, gelecekten gelip dedesini \u00f6ld\u00fcrm\u00fc\u015f bir ki\u015fi (yani siz) yok idi(niz). Dolay\u0131s\u0131 ile, \u00f6yle bir ana, yani denizi \u00f6ld\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcz ana gidemezsiniz, \u00e7\u00fcnk\u00fc \u00f6yle bir an hi\u00e7 olmad\u0131. Daha da \u00f6zeti; ge\u00e7mi\u015fin hi\u00e7bir an\u0131na gidemezsiniz \u00e7\u00fcnk\u00fc o anda gelecekten gelmi\u015f bir ki\u015fi (yani siz) yok idi(niz), \u00f6yle bir an hi\u00e7 olmad\u0131 idi.<br \/>\n(#4)<\/p>\n<p>(#1) https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/?s=%C3%96dip<br \/>\n(#2) https:\/\/www.google.com\/search?q=Trajik+Hata&amp;rlz=1C1CHBF_enTR866TR866&amp;oq=Trajik+Hata&amp;gs_lcrp=EgZjaHJvbWUyBggAEEUYOTIICAEQABgWGB4yCAgCEAAYFhgeMgcIAxAAGO8FMgcIBBAAGO8FMgcIBRAAGO8F0gEIMTcwOGowajeoAgiwAgHxBf0uVQJ1cixo&amp;sourceid=chrome&amp;ie=UTF-8<br \/>\n(#3) https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=9srHbolzwf8<br \/>\n(#4) Kim bilir, \u015fu kel\u00e2m ileride gayet me\u015fhur olabilir: \u201cPast is not penetrable!\u201d<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>I\u015f\u0131nlar\u0131n demet halinde \u00e7izgiler izleyerek davrand\u0131\u011f\u0131 Geometrik Optik kapsam\u0131ndaki olaylar\u0131n tersinir oldu\u011fu bilinmektedir. Yani, aynadan yans\u0131yan, mercek ya da prizmadan ge\u00e7en, suda k\u0131r\u0131nan \u0131\u015f\u0131n\u0131n kayna\u011f\u0131 ile hedefi (\u00f6rne\u011fin, hedef ekran\u0131) yer de\u011fi\u015ftirildi\u011finde izlenen y\u00f6r\u00fcnge ayn\u0131 kal\u0131r. Dahas\u0131, \u0131\u015f\u0131n kayna\u011f\u0131n\u0131n ve hedefin g\u00f6sterilmedi\u011fi foto\u011fraflara bakarak \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n yay\u0131lma y\u00f6n\u00fc saptanamaz. Kimya\u2019da da baz\u0131 tepkimelerin tersinir oldu\u011fu bilinmektedir. [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1425,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-1486","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-genel"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1486","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1425"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1486"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1486\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1486"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1486"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1486"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}