{"id":1476,"date":"2026-02-26T11:30:54","date_gmt":"2026-02-26T08:30:54","guid":{"rendered":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/?p=1476"},"modified":"2026-02-26T12:05:07","modified_gmt":"2026-02-26T09:05:07","slug":"r-descartesin-dusunuyorum-demek-ki-varim-mealindeki-sozu-hkk","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/2026\/02\/26\/r-descartesin-dusunuyorum-demek-ki-varim-mealindeki-sozu-hkk\/","title":{"rendered":"R. Descartes&#8217;in &#8220;D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum; demek ki var\u0131m.&#8221; mealindeki s\u00f6z\u00fc hakk&#8230;"},"content":{"rendered":"<p>R. Descartes&#8217;in &#8220;D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum; demek ki var\u0131m.&#8221; mealindeki s\u00f6z\u00fcn\u00fcn do\u011fru olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, yanl\u0131\u015f oldu\u011funu, dolay\u0131s\u0131 ile sa\u00e7ma oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. \u00c7\u00fcnk\u00fc, d\u00fc\u015f\u00fcnce \u00e7ift tarafl\u0131d\u0131r; d\u00fc\u015f\u00fcnen varsa d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen de olmal\u0131d\u0131r. Kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 (konusu, gramer anlam\u0131nda &#8216;nesne&#8217;si (*)) olmaks\u0131z\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemez. Yani, &#8220;Ne(yi) d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorsun?&#8221; sorusunun yan\u0131t\u0131 a\u00e7\u0131k se\u00e7ik olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>Demek ki, d\u00fc\u015f\u00fcnce hem d\u00fc\u015f\u00fcneni hem de d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcleni anda\u015f olarak gerektirir. (**)<\/p>\n<p>&#8220;D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum; demek ki var\u0131m. Ama benden ba\u015fka \u015fey(ler) de var.&#8221; (***)<\/p>\n<p>(*) Mal\u00fbm; gramer anlam\u0131ndaki c\u00fcmlenin bir \u00f6znesi bir de nesnesi olur, ima edilmi\u015f (&#8220;impliicit&#8221;) olsa da.<\/p>\n<p>(**) Fizi\u011fin F&#8217;si (\u00c7. Tuncay) Giri\u015f b\u00f6l\u00fcm\u00fcnden al\u0131nt\u0131d\u0131r:<\/p>\n<p>\u201cD\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum, demek ki var\u0131m!\u201d diyebilmek<\/p>\n<p>\u00d6zellikle, iki merce\u011fin arka arkaya konmas\u0131yla yap\u0131lan mikros<br \/>kop sayesinde 17. y\u00fczy\u0131ldan bu yana h\u0131zla geli\u015fmeye ba\u015flayan bi<br \/>yoloji biliminin a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7eklerin belki de en \u00f6nemlisi,<br \/>d\u00fc\u015f\u00fcnmenin \u00e7e\u015fitli bi\u00e7im ve d\u00fczeylerde hayvanlardan bitkilere,<br \/>insanlardan tek h\u00fccrelilere dek t\u00fcm canl\u0131lar\u0131n ortak \u00f6zelliklerin<br \/>den biri oldu\u011fuydu. \u00d6yle ki, en ilkel canl\u0131lardan say\u0131lan, Holotric<br \/>hia (t\u00fcmkirpikliler) alts\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n Hymenostomatida tak\u0131m\u0131n\u0131n Para<br \/>macium cinsi olan tekh\u00fccreli terliksi hayvanlar\u0131n laboratuvarlar<br \/>da kolayca \u00fcretilebilen sekiz t\u00fcr\u00fcn\u00fcn t\u00fcm\u00fc de, i\u00e7inde ya\u015fad\u0131klar\u0131<br \/>suya b\u0131rak\u0131lan bir iki tuz par\u00e7as\u0131 k\u0131r\u0131nt\u0131s\u0131ndan uzakla\u015fmas\u0131 gerek<br \/>ti\u011fini \u201cd\u00fc\u015f\u00fcnebilmekte\u201dydi. Adlar\u0131n\u0131, pek benzedikleri bir ev e\u015f<br \/>yas\u0131ndan alan bu canl\u0131lar\u0131n tek h\u00fccreli olmas\u0131na bakarak, ortada<br \/>\u201cd\u00fc\u015f\u00fcnce\u201dden \u00e7ok, \u00e7evredeki iyon dengesinin birden de\u011fi\u015fmesiy<br \/>le ortaya \u00e7\u0131kan uyar\u0131lara kar\u015f\u0131, otomatik olarak sergilenen yal\u0131n bir<br \/>mekanik tepkinin bulundu\u011funu ileri s\u00fcrmek yan\u0131lt\u0131c\u0131 olur. Ger\u00e7i<br \/>evet, h\u00fccre zar\u0131n\u0131n d\u0131\u015f \u00e7eperindeki kirpiksi yap\u0131lar\u0131n k\u0131p\u0131rt\u0131lanma<br \/>s\u0131, \u00e7evredeki iyon yap\u0131s\u0131n\u0131n de\u011fi\u015fmesi ile do\u011frudan ba\u011flant\u0131l\u0131d\u0131r:<br \/>Sudaki tuz oran\u0131 art\u0131nca, bir miktar tuz h\u00fccre \u00e7eperlerinden i\u00e7eri<br \/>s\u0131zar. Bu da kirpiksi yap\u0131lar\u0131n ba\u011fl\u0131 oldu\u011fu sistemi uyararak eyle<br \/>me ge\u00e7irir. Kirpiksi yap\u0131lar tetiklenerek k\u0131p\u0131rt\u0131lan\u0131r, b\u00f6ylelikle de<br \/>canl\u0131 hareketlenerek oradan uzakla\u015f\u0131r. Sonu\u00e7 olarak, her\u015fey s\u0131ra<br \/>dan bir elektrokimyasal tepkimeler zinciri i\u00e7inde y\u00fcr\u00fcr.<br \/>Ama, konunun bizi ilgilendiren en \u00f6nemli yan\u0131; bu s\u00fcrecin,<br \/>canl\u0131lar\u0131n en geli\u015fkini olan biz insanlar i\u00e7in de ge\u00e7erli olmas\u0131d\u0131r.<br \/>Dahas\u0131, b\u00f6yle bir elektrokimyasal s\u00fcre\u00e7, insan\u0131n \u00e7evreyle al\u0131\u015fveri<br \/>\u015finin yani alg\u0131laman\u0131n ve alg\u0131lamaya dayal\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnce sisteminin de<br \/>temelidir. Tek h\u00fccreli canl\u0131lardan insanlara dek, d\u0131\u015f \u00e7evreyle yap\u0131<br \/>lan t\u00fcm al\u0131\u015fveri\u015fler hep elektrokimyasal tepkimeler dizisi arac\u0131l\u0131<br \/>\u011f\u0131yla ger\u00e7ekle\u015fmektedir.<br \/>Bu tepkimeler s\u0131ras\u0131nda bi\u00e7imlenen sinyallerin beyin taraf\u0131n<br \/>dan i\u015flenmesiyle de \u00f6nce alg\u0131lama, sonra daha karma\u015f\u0131k elektro<br \/>kimyasal i\u015flemler sonucunda d\u00fc\u015f\u00fcnce olu\u015fmaktad\u0131r. Bir ba\u015fka de<br \/>yi\u015fle, biz insanlarda yal\u0131n alg\u0131lamadan d\u00fc\u015f\u00fcnceye dek t\u00fcm sinirsel<br \/>i\u015flemler (t\u0131pk\u0131 tek h\u00fccreli canl\u0131larda oldu\u011fu gibi) elektrokimsayal<\/p>\n<p>sinyallerin yarat\u0131lmas\u0131, iletilmesi ve i\u015flenmesinden olu\u015fan bir tep<br \/>kimeler dizisi \u00fczerine kurulmaktad\u0131r. S\u00f6z\u00fcn \u00f6z\u00fc; d\u00fc\u015f\u00fcnce dedi\u011fi<br \/>miz olgu elektrokimyasal niteli\u011fe sahiptir.<br \/>\u0130\u015fte, insano\u011flunun b\u00fcnyesinde s\u00fcregelen bu elektrokimyasal<br \/>s\u00fcre\u00e7, daha do\u011frusu s\u00fcrecin sonunda olu\u015fan d\u00fc\u015f\u00fcnce, zaman i\u00e7in<br \/>de b\u00fcy\u00fck de\u011fi\u015fiklikler g\u00f6sterebilmektedir. \u0130nsan\u0131n kendisini, i\u00e7in<br \/>de ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u0131\u015f d\u00fcnyay\u0131 anlamas\u0131, kavray\u0131p de\u011ferlendirmesi, ken<br \/>dini ve d\u0131\u015f d\u00fcnyay\u0131 anlatma bi\u00e7imi, d\u0131\u015f d\u00fcnyay\u0131 gereksinmeleri<br \/>do\u011frultusunda kullanmas\u0131, zaman i\u00e7inde de\u011fi\u015fegelmektedir. \u00d6r<br \/>ne\u011fin, bundan \u00e7ok de\u011fil, hen\u00fcz be\u015f y\u00fczy\u0131l kadar \u00f6nce, i\u00e7inde hep<br \/>birlikte ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z evrenin merkezinin D\u00fcnya oldu\u011funa; d\u00f6rt<br \/>y\u00fczy\u0131l \u00f6nce ise, yine hep birlikte \u00fczerinde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z D\u00fcnya\u2019n\u0131n<br \/>yuvarlak de\u011fil d\u00fcz oldu\u011funa ve sadece bir y\u00fczy\u0131l kadar \u00f6nce de,<br \/>evrenin G\u00fcne\u015f Sistemi ile birlikte say\u0131s\u0131 on bini ge\u00e7meyen ve \u00e7\u0131p<br \/>lak g\u00f6zle g\u00f6r\u00fclebilen y\u0131ld\u0131zlardan olu\u015ftu\u011funa inan\u0131l\u0131yordu.<br \/>\u0130nsan d\u00fc\u015f\u00fcncesinde birka\u00e7 y\u00fczy\u0131l gibi k\u0131sa bir s\u00fcre i\u00e7inde orta<br \/>ya \u00e7\u0131kan bu denli \u00f6nemli de\u011fi\u015fikliklerin k\u00f6keninde ise; d\u00fc\u015f\u00fcnceye<br \/>temel al\u0131nan verilerin de\u011fi\u015fmesi, daha do\u011frusu bu verilerin bilim<br \/>sel bulu\u015flarla de\u011fi\u015fmi\u015f olmas\u0131 yatmaktad\u0131r. \u0130nsan d\u00fc\u015f\u00fcncesindeki<br \/>ger\u00e7ek\u00e7ilik, yani ger\u00e7eklere uygun d\u00fc\u015f\u00fcncelere sahip olunmas\u0131 ile<br \/>yeni ger\u00e7eklerin bulunmas\u0131, uygarl\u0131k \u00fczerinde hem birbirini do<br \/>\u011furan hem de katlanarak b\u00fcy\u00fcyen bir zincirleme etki yaratmakta<br \/>d\u0131r. Ancak b\u00f6ylelikle, evreni daha geni\u015f ve derinlemesine kavraya<br \/>bilir, g\u00fcnl\u00fck ya\u015fant\u0131m\u0131z\u0131 kolayla\u015ft\u0131rabilir ve daha sa\u011fl\u0131kl\u0131 ve uzun<br \/>bir \u00f6mre sahip olabiliriz.<br \/>\u0130\u015fte \u00f6n\u00fcn\u00fczde duran ve birka\u00e7 sat\u0131r\u0131n\u0131 bir s\u00fcredir okumakta<br \/>oldu\u011funuz bu kitap; \u00e7a\u011fda\u015f ger\u00e7ek\u00e7i d\u00fc\u015f\u00fcncenin bi\u00e7imleni\u015finde<br \/>belirleyici \u00f6neme sahip geli\u015fmeleri, fizi\u011fin5, dolay\u0131s\u0131yla uygarl\u0131<br \/>\u011f\u0131n ge\u00e7irdi\u011fi evreleri, her evrede kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lm\u0131\u015f olan g\u00fc\u00e7l\u00fcklerle bu<br \/>g\u00fc\u00e7l\u00fcklerin a\u015f\u0131lmas\u0131ndan sonra sa\u011flanan ilerlemelerin insan ya\u015fa<br \/>m\u0131 ve d\u00fc\u015f\u00fcncesi \u00fczerindeki etkilerini irdelemektedir. Kitab\u0131n ge<br \/>nel d\u00fczeni i\u00e7inde denklemlere de\u011fil kavramlara a\u011f\u0131rl\u0131k verilmi\u015ftir.<br \/>Bu nedenle kitab\u0131n kolay okunaca\u011f\u0131, salt fizik\u00e7iler i\u00e7in de\u011fil ama<br \/>fizi\u011fin kom\u015fu dallar\u0131ndan olan meslekta\u015flar ve bilime ilgi duyan<br \/>gen\u00e7 yetenekler i\u00e7in de yararl\u0131 olaca\u011f\u0131 kan\u0131s\u0131nday\u0131m.<\/p>\n<p>S\u00f6ylemeye gerek yok; fizik g\u00fczeldir\u2026 Dahas\u0131, uzaktan san\u0131ld\u0131<br \/>\u011f\u0131n\u0131n tersine, hi\u00e7 de zor de\u011fildir. Biraz merak ve istek duyan her<br \/>kes fizi\u011fin temel kavram ve yasalar\u0131n\u0131, uygulamalar\u0131n\u0131, bu uygula<br \/>malardan elde edilen yararlar\u0131 kolayl\u0131kla \u00f6\u011frenebilir. Biraz cesa<br \/>retle, duvar\u0131ndan atlay\u0131p i\u00e7eri girebilir ve bu sonsuz g\u00fczellikteki<br \/>bah\u00e7enin b\u00fcy\u00fcl\u00fc havas\u0131n\u0131 derin derin soluyarak, o birbirinden g\u00fc<br \/>zel kokular\u0131 i\u00e7ine \u00e7ekebilir&#8230;<\/p>\n\n\n<p>(***) \u015eu da m\u00fcmk\u00fcn tabii ki; &#8220;Kendimi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum; demek ki var\u0131m!&#8221; (****)<br><br>Bu da bizi Gazz\u00e2l\u00ee&#8217;ye (1058 \u2013 19 Aral\u0131k 1111) (Bkz., <a href=\"https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Gazz%C3%A2l%C3%AE\">https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Gazz%C3%A2l%C3%AE<\/a> ve <a href=\"https:\/\/islamansiklopedisi.org.tr\/gazzali\">https:\/\/islamansiklopedisi.org.tr\/gazzali<\/a>) ve George Berkeley&#8217;e, (12 Mart 1685 &#8211; 14 Ocak 1753) (Bkz., <a href=\"https:\/\/www.worldhistory.org\/George_Berkeley\/?gad_source=1&amp;gad_campaignid=22244257386&amp;gclid=CjwKCAiA-__MBhAKEiwASBmsBINQHuGUblYu-YVq55CwlFXmJJZ7_jmVKxNqySmKeSGzja8eXdgm3RoCgRIQAvD_BwE\">https:\/\/www.worldhistory.org\/George_Berkeley\/?gad_source=1&amp;gad_campaignid=22244257386&amp;gclid=CjwKCAiA-__MBhAKEiwASBmsBINQHuGUblYu-YVq55CwlFXmJJZ7_jmVKxNqySmKeSGzja8eXdgm3RoCgRIQAvD_BwE<\/a> ve <a href=\"https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/George_Berkeley\">https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/George_Berkeley<\/a>) yollar.<br><br>Naz\u0131m Hikmet Ran&#8217;\u0131n ilgili \u015fiiri i\u00e7in bkz., <a href=\"https:\/\/www.antoloji.com\/berkley-siiri\/antolojim-uyeler\/\">https:\/\/www.antoloji.com\/berkley-siiri\/antolojim-uyeler\/<\/a> .<\/p>\n\n\n\n<p>(****) L\u00e2kin bu sefer de kendi varl\u0131\u011f\u0131m\u0131z d\u00fc\u015f\u00fcncemizden, d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor olu\u015fumuzdan \u00f6nce gelir. Yani, &#8220;Ben var\u0131m ve kendimi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.&#8221; (#) \u015fekline b\u00fcr\u00fcn\u00fcr konumuz.<br><br>(#) Doktora e\u011fitimimin, yabanc\u0131 dil bilmenin zorunlu oldu\u011fu ilk y\u0131llar\u0131nda \u0130ngilizce ODT\u00dc&#8217;l\u00fcler i\u00e7in yabanc\u0131 dil say\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in Ziya G\u00f6kalp cad. ile Mithatpa\u015fa cad. kesi\u015fimine yak\u0131n\u0131nda muhkim Frans\u0131z K\u00fclt\u00fcr kurslar\u0131na gider idim. \u0130tfaiye Meydan\u0131 (eski At Pazar\u0131) otellerinden birinde k\u00e2tip oldu\u011funu s\u00f6yleyen (O zamanlar &#8220;reception&#8221; hen\u00fcz icat edilmi\u015f de\u011fil idi.) bir kursiyer, ders i\u00e7i al\u0131\u015ft\u0131rma s\u0131ras\u0131nda \u015f\u00f6yle bir c\u00fcmle kurmu\u015ftu. &#8220;Je suis moi et je m&#8217;aide.&#8221;<br><br> O \u015fahs\u0131n, kulaklar\u0131 \u00e7\u0131nlas\u0131n, y\u00fcz\u00fc ile o hali halen g\u00f6zlerimin \u00f6n\u00fcndedir.<\/p>\n\n\n\n<p><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>R. Descartes&#8217;in &#8220;D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum; demek ki var\u0131m.&#8221; mealindeki s\u00f6z\u00fcn\u00fcn do\u011fru olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, yanl\u0131\u015f oldu\u011funu, dolay\u0131s\u0131 ile sa\u00e7ma oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. \u00c7\u00fcnk\u00fc, d\u00fc\u015f\u00fcnce \u00e7ift tarafl\u0131d\u0131r; d\u00fc\u015f\u00fcnen varsa d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen de olmal\u0131d\u0131r. Kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 (konusu, gramer anlam\u0131nda &#8216;nesne&#8217;si (*)) olmaks\u0131z\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemez. Yani, &#8220;Ne(yi) d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorsun?&#8221; sorusunun yan\u0131t\u0131 a\u00e7\u0131k se\u00e7ik olmal\u0131d\u0131r. Demek ki, d\u00fc\u015f\u00fcnce hem d\u00fc\u015f\u00fcneni hem de d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcleni anda\u015f olarak gerektirir. (**) &#8220;D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum; [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1425,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-1476","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-genel"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1476","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1425"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1476"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1476\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1476"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1476"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1476"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}