![\"\"](\"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/files\/2024\/10\/AtomS.png\")
<\/a><\/p>\nhttps:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/2024\/10\/13\/paradoks-mu-absurd-mu-a\/ yaz\u0131m\u0131zda verili excel tablosundan yararlanarak \u015funu s\u00f6yleyebiliriz: Hen\u00fcz yirmi yedinci (27) Zenovari yar\u0131lanma a\u015famas\u0131nda atom \u00e7ap\u0131 uzunlu\u011funa iniveriyoruz. Tam da orada atomlar, yani k\u00fctleli cisimler var; kaplumba\u011fa \u00fcst\u00fcnde veya A\u015fil\u2019de. Bunlar uzay\u0131 b\u00fcker mi, b\u00fckmez mi? \u201cB\u00fckerlerse, daha sonraki Zenovari yar\u0131lanmalar ne anlam ta\u015f\u0131r?\u201d gibi, akla zarar, ziyan ve zeval pek \u00e7ok soru \u00fcst\u00fcne bir de \u015fu eklenebilir. \u201cNe Parmenides ne de Zeno, nereden bilsin ki, atom ne imi\u015f, Einstein kim imi\u015f, Penrose kim imi\u015f, Hawking kimin nesi imi\u015f.\u201d
\nYok, bu sat\u0131rlar\u0131n meram\u0131 da Parmenides-Zeno \u2018paradoks\u2019lar\u0131n\u0131 \u00e7\u00fcr\u00fctmek, \u00e7\u00f6zmek falan de\u011fil, zinhar! Ortada paradoks yok ki zaten. (Endi\u015fe edilmesin, bir paradoksa bu yaz\u0131 i\u00e7inde yer verilecek.)
\nAma, Parmenides ile Zeno ikilisinin zek\u00e2 parlakl\u0131\u011f\u0131 ve k\u0131vrakl\u0131\u011f\u0131 her t\u00fcrl\u00fc takdire \u015fayan. Baksan\u0131za, dile kolay iki bin be\u015f y\u00fcz (2500) y\u0131ld\u0131r, absurd bir iki konu kullanarak, insan akl\u0131n\u0131 burkup, b\u00fck\u00fcp, kilitleyip ve hatta kelimenin tam anlam\u0131yla b\u00fcy\u00fcleyip donukla\u015ft\u0131rman\u0131n yolunu taa o zamanlarda bulmu\u015flar.
\n\u201cHerhangi bir uzunluk d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. \u00d6rne\u011fin, hayalinizde \u00e7izilmi\u015f bir do\u011fru par\u00e7as\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. Bunun yar\u0131s\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. Onun da yar\u0131s\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. B\u00f6yle b\u00f6yle, sonsuz kez yar\u0131lansa, sonu gelmez. Do\u011fru mu?\u201d
\nEl hak, do\u011fru!
\n\u201cDemek ki, A\u015fil de kaplumba\u011faya eri\u015femez; hatta b\u0131rak\u0131n eri\u015fmeyi, mesafesi ne olursa olsun ilk hareketi bile yapamaz. Hi\u00e7 kimse, hi\u00e7bir nesne yapamaz. Demek ki, hareket ger\u00e7ek de\u011fildir.\u201d
\n\u0130\u015fte bu sebep-sonu\u00e7 ili\u015fkisidir yanl\u0131\u015f olan.
\nEvrende hareket oldu\u011funa g\u00f6re, ard\u0131\u015f\u0131k ve say\u0131lamaz \u00e7okluktaki Zenovari yar\u0131lanmalar ile, i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z uzay\u0131n ilgisi yoktur. Zaten, o yar\u0131lanmalar, hayalidir, hayal \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr. Her uzunlu\u011fu her yar\u0131lanma a\u015famas\u0131na dek b\u00f6lmeyi hayal etmenin de hi\u00e7bir sak\u0131ncas\u0131 olamaz. Uykusuzluk \u00e7ekip de koyun saymaktan b\u0131km\u0131\u015f olan varsa, Zenovari yar\u0131lanmalar\u0131 saymas\u0131 tavsiyeye \u015fayand\u0131r.
\nParmenides ile Zeno ikilisinin zek\u00e2 parlakl\u0131\u011f\u0131 ve k\u0131vrakl\u0131\u011f\u0131ndaki usta i\u015fi tiyatro oyunu yazarl\u0131\u011f\u0131 da ayr\u0131ca ve hassaten takdire \u015fayand\u0131r. Zamanda\u015flar\u0131 \u00fcnl\u00fc tragedya yazar\u0131 Sofokles\u2019e bile parmak \u0131s\u0131rtabilir.
\nBakar m\u0131s\u0131n\u0131z? Rasgele biri de\u011fil, A\u015fil\u2019dir iki kahramanl\u0131 tiyatro oyunumuzun ba\u015f kahraman\u0131; yar\u0131 tanr\u0131, annesi tanr\u0131\u00e7a, \u00f6l\u00fcms\u00fczl\u00fck suyuna ban\u0131lm\u0131\u015f ama o s\u0131rada topucu\u011fundan tutuldu\u011fu i\u00e7in oradan yaralanmas\u0131 ya\u015famsal tehlike yaratabilirmi\u015f. Zaten de, \u015fu bizim \u00c7anakkele\u2019nin Truva\u2019s\u0131nda \u0130.\u00d6. 13.-12. yy\u2019da (yani Zeno\u2019dan 700-800 y\u0131l \u00f6nce) kopan sava\u015f s\u0131ras\u0131nda Prens Paris taraf\u0131ndan sol topu\u011fundan okla vurulup \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f.
\nPerde a\u00e7\u0131l\u0131r: Ta_ta_taa taaam! \u0130\u015fte kar\u015f\u0131n\u0131zda tam da o m\u00fcthi\u015f A\u015fil! O da ne? Onun kar\u015f\u0131s\u0131nda da, sevimli mi sevimli bir kaplumba\u011fa. A\u015fil\u2019in \u00fcrk\u00fct\u00fcc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc kar\u015f\u0131s\u0131nda tam da diyalekti\u011fe uygun bir z\u0131tl\u0131k halinde d\u00fcnyan\u0131n en yava\u015flar\u0131ndan bilinen bir hayvanc\u0131k. Daha da yava\u015f\u0131 solucan, salyangoz falan olabilirdi, ama o da \u2013tam da \u015fu anda okuyucu nezdinde \u00f6rneklenmi\u015f olabilece\u011fi gibi\u2013 sevimsizli\u011fe (hafif bir deyimle) yol a\u00e7arak tiyatronun b\u00fcy\u00fcs\u00fcn\u00fc, \u2018teatral kat\u0131l\u0131m\u0131=katarsisi\u2019 engelleyici, Eug\u00e8ne Ionescovari bir \u201cyad\u0131rgat\u0131c\u0131 effect\u201d sonucu do\u011furabilirdi.
\nGelgelelim, evvela Ingmar Bergman sonralar\u0131 da Nuri Bilge Ceylan\u2019\u0131n \u2018atmosfer\u2019 yarat\u0131m\u0131 maksad\u0131yla kulland\u0131\u011f\u0131 k\u0131m\u0131lt\u0131s\u0131z kadrajlar\u0131 kadar uzun bir, daha do\u011frusu tek bir sahnenin s\u00fcrekli dura\u011fanl\u0131\u011f\u0131 biz na\u00e7iz seyircilere hareketin olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kan\u0131tlamaya yetmez. Biz biliriz ki, sahnedeki ill\u00fczyondur, hal\u00fcsinasyondur; bu ara bir d\u0131\u015f sesten yar\u0131n\u0131n, yar\u0131s\u0131n\u0131n, yar\u0131s\u0131 gibi nakaratl\u0131 s\u00f6zler geliyor olsa da\u2026
\nSahi, A\u015fil\u2019i temsil eden oyuncu o kadar s\u00fcre sahnede hi\u00e7 k\u0131m\u0131ldamadan nas\u0131l duracak ki? Af edin, durur! Durur! T\u00f6ren k\u0131t\u2019alar\u0131nda askerler durabildi\u011fine g\u00f6re\u2026
\nNeyse, \u015faka bir yana, ister tiyatro oyunu say\u0131ls\u0131n ister film senaryosu, Parmenides ile Zeno ikilisinin \u2018paradoks\u2019 metinleri ola\u011fan \u00fcst\u00fc yetkin s\u00f6zel vir\u00fcsler, beyin kilitleyici b\u00fcy\u00fc s\u00f6zleridir.
\nDikkatlerden ka\u00e7mas\u0131n; b\u00fcy\u00fc de \u00f6yle bizlerden \u0131rak, ancak k\u0131rk y\u0131l\u0131n ba\u015f\u0131 rastlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z ola\u011fan d\u0131\u015f\u0131 olaylardan de\u011fildir.
\nDamdan d\u00fc\u015fer gibi s\u00f6yleyelim; o denli s\u0131k b\u00fcy\u00fcleniriz ki, (neredeyse bu al\u0131\u015fkanl\u0131k nedeniyle kan\u0131ksam\u0131\u015f olur) pek fark\u0131na varmay\u0131z.
\nBazen kar\u015f\u0131 cinsten birinin sadece bir anl\u0131k bak\u0131\u015f\u0131ndan b\u00fcy\u00fclenir \u00e2\u015f\u0131k oluveririz. Bir \u015fark\u0131 ile b\u00fcy\u00fclenir, mutlan\u0131r veya h\u00fcz\u00fcnleniveririz. Bir film, bir dizi veya bir tiyatro oyunu izler olay\u0131n\u0131 veya kahramanlar\u0131n\u0131 akl\u0131m\u0131zdan kovamaz, b\u00fcy\u00fclenmi\u015f olarak kalakal\u0131veririz. Zaten asl\u0131nda da s\u0131rf b\u00fcy\u00fclenmek i\u00e7in, film, dizi, tiyatro oyunu izlemez miyiz? Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn g\u00f6zleri, bak\u0131\u015f\u0131, endam\u0131 hangimizi b\u00fcy\u00fclemez? \u201cTa_ta_taa taaam!\u201d diye ba\u015flay\u0131veren Kader Senfonisi\u2019nden (L.v. Beethoven, Senfoni No. 5, Op. 67, Do min\u00f6r) b\u00fcy\u00fclenmeyip t\u00fcyleri diken diken olmayan\u0131m\u0131z var m\u0131d\u0131r?
\nHele \u015funa \u015funa ne buyurulur? (https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Kral_Oidipus_(Sofokles) Adresinden al\u0131nt\u0131lanm\u0131\u015ft\u0131r.)
\n\u00d6dip, Apollon taraf\u0131ndan lanetlenmi\u015ftir. Onun yazg\u0131s\u0131nda babas\u0131n\u0131 \u00f6ld\u00fcr\u00fcp annesiyle evlenmek vard\u0131r. Bunu \u00f6\u011frenen annesi ve babas\u0131 onu bebekken ayaklar\u0131ndan ba\u011flatarak bir \u00e7obana verirler. \u00c7oban ona ac\u0131r ve \u00f6l\u00fcme terk edemez. \u00c7ocuklar\u0131 olmayan bir kral ve krali\u00e7eye verir. \u00d6dip onlar\u0131n \u00e7ocuklar\u0131 gibi b\u00fcy\u00fcr ama Delfi tap\u0131na\u011f\u0131 k\u00e2hini bir g\u00fcn ona yazg\u0131s\u0131ndaki lanetten bahseder. O da bunun ger\u00e7ekle\u015fmemesi i\u00e7in ger\u00e7ek anne babas\u0131 sand\u0131\u011f\u0131 insanlardan ka\u00e7ar, ama bu ka\u00e7\u0131\u015fta ger\u00e7ek babas\u0131n\u0131 kehanette de s\u00f6z\u00fc edilen \u00fc\u00e7 yol a\u011fz\u0131nda \u00f6ld\u00fcr\u00fcr.
\nThebai’ye gelir. O zamanlar orada Sfenks ad\u0131nda bir canavar halka zor g\u00fcnler ya\u015fatmaktad\u0131r. Sordu\u011fu bulmacalar\u0131 bilemeyenleri ac\u0131mas\u0131zca \u00f6ld\u00fcrmektedir. \u00d6dip Sfenksin kar\u015f\u0131s\u0131na \u00e7\u0131kar. Lanetli olmas\u0131na ra\u011fmen tanr\u0131 \u00f6zelliklerine sahip durumdad\u0131r. Ak\u0131ll\u0131, g\u00fc\u00e7l\u00fc, yenilmez vs. durumunun yaratt\u0131\u011f\u0131 \u00f6zelliklerinden dolay\u0131 bu durumun \u00fcstesinden kolayca gelecektir. Bu olay \u00fczerine \u00d6dip \u00fcnlenmi\u015ftir ve \u00fclkeye kral se\u00e7ilmi\u015ftir. Laios \u00f6lm\u00fc\u015f oldu\u011fu i\u00e7in dul kalan krali\u00e7e \u0130okaste ile evlenir. Yani fark\u0131nda olmadan annesiyle bir evlilik yapm\u0131\u015f olur. Ama ikisi de bunun fark\u0131nda de\u011fildir. Evlenip d\u00f6rt \u00e7ocuk sahibi olurlar.
\nB\u00fct\u00fcn bu olan bitenden sonra \u00d6dip Kolonos’a s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f ve orada \u00f6lm\u00fc\u015ft\u00fcr. Onun son g\u00fcnlerinde yan\u0131nda sadece k\u0131z\u0131 Antigone ve \u0130smene vard\u0131r.
\nSofokles\u2019in \u00fcnl\u00fc trgedyalar\u0131ndan biri ve Sigmund Freud\u2019a erkeklerin bilin\u00e7 alt\u0131ndaki anne ile evlenme kompleksini esinleyen Kral \u00d6dip\u2019in \u00f6yk\u00fcs\u00fcn\u00fcn k\u0131sa bir \u00f6zeti idi hemen \u00fcstteki \u00fc\u00e7 paragraf. Bireysel ve toplumsal ahlak a\u00e7\u0131s\u0131ndan da gayet \u00f6nemli bir terbiyecidir ayn\u0131 tragedya. Tanr\u0131 adlar\u0131, kehanetler, d\u00f6nemin kehanet kentleri bir biri ard\u0131na ge\u00e7it yaparken \u00e7oban\u0131n vicdan\u0131 ve \u015fefkati, Sfenks adl\u0131 canavar\u0131n insanlara y\u00f6neltti\u011fi sorular\u0131 yan\u0131tlayabilir olman\u0131n gerektirdi\u011fi bilgelik g\u00fcc\u00fc; ne kadar\u0131 ger\u00e7ek ne kadar\u0131 hayali oldu\u011fu bilinmeyen bir olaylar dizgesi i\u00e7ine sindirilerek ama ap a\u00e7\u0131ktan toplum e\u011fitmenli\u011fi, toplum m\u00fchendisli\u011fi yap\u0131lmaktad\u0131r.
\nTragedyan\u0131n sahneleni\u015finin kronolojik s\u0131ralamas\u0131, yani sahne zaman\u0131 \u015f\u00f6yle ba\u015flar: \u00d6dip, Thebai kentindedir ve krald\u0131r (ve bilmeden annesi \u0130okaste ile evlidir). Bir rahip \u00d6dip\u2019e gelerek \u015fehirde veba salg\u0131n\u0131 oldu\u011funu ve kad\u0131nlar\u0131n \u00e7ocuk do\u011furmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 haber verir. \u00d6dip de zaten (asl\u0131nda day\u0131s\u0131 ve yeni) kay\u0131n\u00e7osu olan Kreon\u2019u, bu felaketlerin sebebini \u00f6\u011frenmesi i\u00e7in kehanet kenti Delfi\u2019ye yollam\u0131\u015ft\u0131r ki, Kreon da rahibin dertlenmesi biter bitmez sahneye girer ve \u00f6\u011frendi\u011fi kehaneti s\u00f6yler. \u00d6dip’ten \u00f6nceki kral Laios (yani \u00d6dip\u2019in \u00f6z babas\u0131) esrarengiz bir \u015fekilde \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Eski kral\u0131n kan\u0131 hen\u00fcz yerdedir; \u00e7\u00fcnk\u00fc ne katili bulunabilmi\u015ftir dolay\u0131s\u0131 ile ne de intikam\u0131 al\u0131nabilmi\u015ftir. \u00d6dip, eski kral\u0131n katilini (yani hen\u00fcz bilmedi\u011fi kendisini) bularak intikam alaca\u011f\u0131na s\u00f6z verir, bu sayede salg\u0131n da durdurulmu\u015f olacakt\u0131r.
\nHemen ard\u0131ndan da \u00d6dip, up uzun bir ara\u015ft\u0131rma sorgulama s\u00fcrecine giri\u015fir. Sahne zaman\u0131 ilerlerken tarihsel zamanda (a\u015fama a\u015fama) geriye gidilir. \u0130\u015fte bu nedenle Kral \u00d6dip tragedyas\u0131, bu sat\u0131rlar\u0131n na\u00e7iz yazan\u0131 i\u00e7in gayet ayd\u0131nlat\u0131c\u0131 olmu\u015ftur.
\nElektron, proton gibi tanecikler bizimkiyle ayn\u0131 y\u00f6nde akan zaman i\u00e7indeler iken, onlar\u0131n anti_elektron, anti_proton gibi anti_par\u00e7ac\u0131klar\u0131 bizimkine g\u00f6re ters y\u00f6nde giden zaman i\u00e7indedirler. \u201cPeki ama, zamanda ters y\u00f6nde giden yani \u00f6nce sonucu sonra da sebebi olu\u015fturan b\u00f6ylesi anti_par\u00e7ac\u0131klar i\u00e7in \u2018nedensellik ilkesi\u2019 yani sebep-sonu\u00e7 ili\u015fkisi nas\u0131l kurulabilir?\u201d sorusu oldum olas\u0131 kafas\u0131n\u0131 yorarken, Kral \u00d6dip\u2019in bizimkiyle birlikteki sahne zaman\u0131nda ilerlerken tarihsel zamanda geriye do\u011fru giderek olaylar\u0131n sebeplerini ve bunlar\u0131n yaratm\u0131\u015f oldu\u011fu sonu\u00e7lar\u0131 bulgulamas\u0131, a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kartmas\u0131 ola\u011fan\u00fcst\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn zirvesi de\u011filse nedir?
\nBu zirveyi in\u015fa edenin Sofokles de\u011fil de anonim ak\u0131l oldu\u011fu a\u00e7\u0131k olsa da, konuyu bir tragedya d\u00fczeninde insanlar\u0131n zihnine a\u015f\u0131lamas\u0131ndaki Sofokles\u2019in yetkinli\u011fe ne denir?
\nHadi bakal\u0131m; Sfenks canavar\u0131n\u0131n sorup da \u00d6dip\u2019in \u015f\u0131p\u0131n i\u015fi bilebildi\u011fi \u015fu bilmece ile hen\u00fcz kar\u015f\u0131la\u015fanlar\u0131m\u0131z, ne kadarl\u0131k bir s\u00fcre i\u00e7inde yan\u0131t\u0131 bulma ba\u015far\u0131s\u0131 g\u00f6sterir?
\n“Hangi varl\u0131k sabah d\u00f6rt ayak \u00fcst\u00fcnde, \u00f6\u011flen iki ayak \u00fcst\u00fcnde ve ak\u015fam \u00fc\u00e7 ayak \u00fcst\u00fcnde y\u00fcr\u00fcr?”<\/p>\n
Ayn\u0131 bilmece \u015f\u00f6yle sorulsayd\u0131 da gayet m\u00fc\u015fk\u00fcl olurdu: \u201cHangi canl\u0131 do\u011fduktan sonra d\u00f6rt, ergenli\u011finde iki, sonras\u0131nda \u00fc\u00e7 bacakl\u0131 olur?\u201d<\/a><\/p>\n
\n\u0130\u015fte b\u00fcy\u00fcn\u00fcn, b\u00fcy\u00fclemenin ve b\u00fcy\u00fclenmenin en g\u00fczel \u00f6rnekleri de\u011fil midir bu hemen yukar\u0131dakiler?
\nBu sat\u0131rlar\u0131n yazan\u0131 da, s\u00f6z\u00fc olabildi\u011fince uzatarak, kendince na\u00e7iz bir s\u00f6zel b\u00fcy\u00fc yaparak Parmenides ile Zeno b\u00fcy\u00fcs\u00fcn\u00fc silip atmaya, gidermeye \u00e7abalad\u0131 ve o arada s\u00fcr\u00e7\u2019\u00fc lisan etti ise, affola!
\nBu konuda pek de ba\u011f\u0131\u015flay\u0131c\u0131, merhametli ol_A_mayanlar i\u00e7in, yukar\u0131larda bir yerde s\u00f6z\u00fcn\u00fc verdi\u011fimiz ger\u00e7ek bir paradoksa de\u011finelim.
\nFizikte ve matematikte, harf \u00fcst\u00fcndeki ok i\u015fareti vekt\u00f6rlere \u00f6zg\u00fcd\u00fcr ama biz burada tekrar anlam\u0131nda kullanal\u0131m. Bu demektir ki, \u00f6rne\u011fin<\/p>\n