{"id":1217,"date":"2025-10-12T23:59:50","date_gmt":"2025-10-12T20:59:50","guid":{"rendered":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/?p=1217"},"modified":"2025-10-13T00:03:36","modified_gmt":"2025-10-12T21:03:36","slug":"evren-her-yonde-genisliyor-ol_may_abilir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/2025\/10\/12\/evren-her-yonde-genisliyor-ol_may_abilir\/","title":{"rendered":"Evren (her y\u00f6nde) geni\u015fliyor ol_MAY_abilir."},"content":{"rendered":"<p>Evrenin (her y\u00f6nde) geni\u015fliyor olabilece\u011fi ya da ol_MAY_abilece\u011fi, hakk\u0131nda ho\u015f l\u00e2k\u0131rd\u0131lar sarf etmek i\u00e7in gayet uygun konulard\u0131r. Evrenin s\u0131n\u0131r\u0131ndan s\u00f6z edilmekte ama elde pek de fazla bulgu (\u2018evidence\u2019) yoktur asl\u0131nda, sa\u011flamca bir kan\u0131ya varabilmek i\u00e7in. \u015e\u00f6yle bir k\u0131yaslama yapal\u0131m; evrenin geni\u015flemesi hakk\u0131nda sahip olunan veri oran\u0131nda bir hekim bir hastas\u0131 hakk\u0131nda bilgiye sahip olsa, tan\u0131 koyabilir mi? Dikkate \u015fay\u00e2nd\u0131r; ba\u015f a\u011fr\u0131lar\u0131n\u0131n ancak \u00fc\u00e7te birinin sebebi bilinmekte; bunlar\u0131n da \u00fc\u00e7te birinin g\u00f6z ile ilgili oldu\u011fu bilinmekte. (*)<br \/>\nEvren geni\u015flemesi kuram\u0131na payanda olsun diye ileri s\u00fcr\u00fclen B\u00fcy\u00fck Patlama kuram\u0131 da gayet e\u011flencelidir. Cep telefonlar\u0131nda kay\u0131tl\u0131 olan numaralar\u0131 ezberden s\u00f6yleyemeyecek, hatta \u015fifre, kod, parola ad\u0131 alt\u0131nda telefonlar\u0131na gelen 6 haneli (rakaml\u0131) say\u0131lar\u0131 bir bak\u0131\u015fta ezberleyip kullanabilecek durumda olmayan kim bilir ka\u00e7 bilimci \u00fcstte an\u0131lan konularda spek\u00fclasyon yapmaktad\u0131r acaba?<br \/>\nTabii ki Bilim Tarihi\u2019nde \u00d6l\u00fcms\u00fczl\u00fck Suyu (\u2018\u00c2B-\u0131 HAY\u00c2T\u2019) (**), her malzemeyi \u00f6zellikle de Kur\u015fun\u2019u Alt\u0131n\u2019a d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrebilecek Felsefe Ta\u015f\u0131 gibi bug\u00fcn bize \u2018u\u00e7uk\u2019 g\u00f6r\u00fcnen konular, zaman\u0131nda gayet hararetle ara\u015ft\u0131r\u0131lmakta ve tart\u0131\u015f\u0131lmaktayd\u0131. Bug\u00fcn, Bilim Tarihi\u2019nin \u00e7\u00f6pl\u00fc\u011f\u00fcnde duran bu konular\u0131n Kimya Bilimi\u2019nin kaynaklar\u0131ndan oldu\u011fu bilinmektedir. Ama, hi\u00e7bir i\u015fe yaramaks\u0131z\u0131n bombo\u015f l\u00e2k\u0131rd\u0131lar silsilesi halinde \u00fcretilmi\u015f pek \u00e7ok fikir, kuram ve benzeri insan akl\u0131n\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fcn\u00fc de an\u0131lan \u00e7\u00f6pl\u00fckte bulmak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n<p>\u015eimdilik, geni\u015fleme kuram\u0131ndaki krizlerden birinin \u015fu oldu\u011funu not etmekte yarar var: Uzak galaksiler uzakla\u015ft\u0131k\u00e7a h\u0131zlanmakta ve g\u00fcncel hesaplara g\u00f6re baz\u0131lar\u0131n\u0131n \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131 limitine eri\u015fmi\u015f olmas\u0131 gerekiyor. Bu da, \u2018sonsuz\u2019 enerji gerektiriyor. (***)<\/p>\n<p>Kendi ad\u0131ma, bu konularda daha derin i\u015fler i\u00e7in zaman ay\u0131rmaya niyetli olanlar\u0131n \u00f6nce \u015fu s\u0131namadan aln\u0131n\u0131n ak\u0131yla ge\u00e7ip ge\u00e7medi\u011fine bak\u0131lmas\u0131n\u0131n gerek oldu\u011funu s\u00f6yleyebilirim: Hemen \u00f6nceki be\u015f dakika, bir dakikada, otuz saniyede, .. neler oldu\u011funu notlay\u0131versinler bir kenara.<br \/>\nEvrenin tam\u0131 tam\u0131na \u2018deterministic\u2019 olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bile hen\u00fcz bilmiyoruz. (****) Sahi, herhangi bir organik yahut yapay (veyahut, ileride inorganik) zek\u00e2, herhangi bir futbol ma\u00e7\u0131n\u0131n herhangi bir \u2018an\u2019\u0131ndan hemen sonra ne olaca\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6rebilir mi acaba? Hele hele, herhangi bir futbol ma\u00e7\u0131 seyrinden pek farkl\u0131 olmayan ekranda oynatmalar (\u2018simulation\u2019) m\u00fcmk\u00fcn olacak m\u0131d\u0131r acaba?<br \/>\nOlursa, i\u015fte art\u0131k Geni\u015fleyen Evren ve B\u00fcy\u00fck Patlama gibi konulara cidden e\u011filmenin zaman\u0131 da gelmi\u015f olabilir.<\/p>\n<p>(*) https:\/\/www.google.com\/search?q=ba%C5%9F+a%C4%9Fr%C4%B1lar%C4%B1&amp;rlz=1C1YTUH_trTR1162TR1162&amp;oq=ba%C5%9F+a%C4%9Fr%C4%B1lar%C4%B1&amp;gs_lcrp=EgZjaHJvbWUyCQgAEEUYORiABDIHCAEQABiABDIHCAIQABiABDIHCAMQABiABDIHCAQQABiABDIHCAUQABiABDIHCAYQABiABDIHCAcQABiABDIHCAgQABiABDIHCAkQABiABNIBCDEyODZqMGo3qAIAsAIA&amp;sourceid=chrome&amp;ie=UTF-8<br \/>\n(**) https:\/\/islamansiklopedisi.org.tr\/ab-i-hayat<br \/>\n(***) https:\/\/www.google.com\/search?q=%C4%B1%C5%9F%C4%B1ktan+h%C4%B1zl%C4%B1+uzakla%C5%9Fan&amp;sca_esv=af47de9c40b911ed&amp;rlz=1C1YTUH_trTR1162TR1162&amp;ei=tFzCaIHlELeVxc8PuciW0AQ&amp;ved=0ahUKEwiBj7fY-8-PAxW3SvEDHTmkBUoQ4dUDCBA&amp;uact=5&amp;oq=%C4%B1%C5%9F%C4%B1ktan+h%C4%B1zl%C4%B1+uzakla%C5%9Fan&amp;gs_lp=Egxnd3Mtd2l6LXNlcnAiHcSxxZ_EsWt0YW4gaMSxemzEsSB1emFrbGHFn2FuMgUQIRigATIFECEYoAEyBRAhGKABMgUQIRigATIFECEYoAFIniZQxw9YzhpwAXgAkAEAmAHaAaAB7AWqAQUxLjMuMbgBA8gBAPgBAZgCBqACigbCAggQABiwAxjvBcICCxAAGLADGKIEGIkFwgILEAAYgAQYsAMYogSYAwCIBgGQBgWSBwUxLjQuMaAH_ByyBwUwLjQuMbgHgwbCBwUwLjQuMsgHFQ&amp;sclient=gws-wiz-serp<br \/>\n(****) https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/2025\/01\/13\/matematik-fizik-futbol-maci-ve-tarih-c\/<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Evrenin (her y\u00f6nde) geni\u015fliyor olabilece\u011fi ya da ol_MAY_abilece\u011fi, hakk\u0131nda ho\u015f l\u00e2k\u0131rd\u0131lar sarf etmek i\u00e7in gayet uygun konulard\u0131r. Evrenin s\u0131n\u0131r\u0131ndan s\u00f6z edilmekte ama elde pek de fazla bulgu (\u2018evidence\u2019) yoktur asl\u0131nda, sa\u011flamca bir kan\u0131ya varabilmek i\u00e7in. \u015e\u00f6yle bir k\u0131yaslama yapal\u0131m; evrenin geni\u015flemesi hakk\u0131nda sahip olunan veri oran\u0131nda bir hekim bir hastas\u0131 hakk\u0131nda bilgiye sahip olsa, tan\u0131 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1425,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-1217","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-genel"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1217","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1425"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1217"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1217\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1217"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1217"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.metu.edu.tr\/caglart\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1217"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}